تماس با ما

فید خبر خوان

نقشه سایت

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب


اگر به یک وب سایت یا فروشگاه رایگان با فضای نامحدود و امکانات فراوان نیاز دارید بی درنگ دکمه زیر را کلیک نمایید.

ایجاد وب سایت یا
فروشگاه حرفه ای رایگان

دسته بندی سایت

محبوب ترین ها

پرفروش ترین ها

پر فروش ترین های فورکیا


پر بازدید ترین های فورکیا

برچسب های مهم

پیوند ها

اشتراک در خبرنامه

جهت عضویت در خبرنامه لطفا ایمیل خود را ثبت نمائید

Captcha

آمار بازدید

  • بازدید امروز : 8357
  • بازدید دیروز : 12575
  • بازدید کل : 1335247

ارث زن در فقه مذاهب اسلامی


ارث زن در فقه مذاهب اسلامی

چکیده

زن با عناوین متعدد ـ مانند زوجه، دختر، خواهر و ... ـ وارث قرار می گیرد. مذاهب اسلامی دو نظام عمده برای تقسیم ارث بیان داشته اند که تفاوت های چشمگیری در عناوین وارثان ـ و از جمله زنان ـ ایجاد می کند. بیشترین عنوانی که در مذاهب اسلامی مورد بحث قرار گرفته، ارث زوجه می باشد.

این نوشتار بر آن است با مقایسه ای توصیفی و استنادی، همة عناوین مربوط به ارث زن را گزارش کند. سعی شده است منابع اساسی و مشهور مذاهب هشتگانه ـ امامیه، اسماعیلیه، زیدیه، حنفیه، مالکیه، شافعیه، حنبلیه و ظاهریه ـ مورد توجه و استناد قرار بگیرد.

حاصل این تلاش در دو بخش تنظیم گردیده است. بخش اول در چهار فصل به تعریف مفاهیم، طبقات ارث، و کلیات مورد نیاز در بخش دوم می پردازد. بخش دوم در شش فصل و یک خاتمه عناوین اصلی و مطرح در ارث زن ـ یعنی مادر، دختران و نوه ها، جده ها، خواهران، عمومه و خووله، زوجه ـ را بررسی می کند. در انتها، نتیجه ی مباحث به صورت فشرده و خلاصه نیز بیان می گردد.

از مجموع مقایسه ها این نتایج را نیز می توان به دست آورد که: 1. دفاع واقعی از حقوق زن، با بررسی همه جانبه تمام عناوین میسر خواهد بود. 2. ریشه برخی اختلاف های دو نظام به مباحث فلسفی و کلامی برمی گردد. 3. دفاعیه های نظام تعصیب از حقوق زن، با مبانی آنها در ارث، تناسب و هماهنگی ندارد.

واژه های کلیدی:ارث، فقه مقارن، مذاهب اسلامی، ارث زوجه، ارث دختر، ارث خواهران، ارث ذوی الارحام، ارث مادر، ارث زن

فهرست اجمالی

 بخش اول : کلیات و مفاهیم

پیشگفتار2

فصل اول: تبیین اصطلاحات و واژه های مهم13

فصل دوم: طبقات ارث یا مراتب ورثه و تبیین جایگاه زن50

فصل سوم: جایگاه جد در میراث و تأثیر آن بر ارث زن58

فصل چهارم: موانع ارث و بیان محرومیت های زنان68

بخش دومارث زن

فصل اول: مادر93

فصل دوم: دختر و نوه ها170

فصل سوم: خواهران207

فصل چهارم: جده ها227

فصل پنجم: عمه و خاله251

فصل ششم: ارث زوجه260

خاتمه297

خلاصه و نتیجه302

پیوست307

فهرست منابع318

 فهرست تفصيلي

 بخش اول: کلیات و مفاهیم

پیشگفتار2

توضیح عنوان3

خاستگاه انتخاب موضوع3

سوال اساسی3

هدف4

پیشینه:4

شیوه پژوهش:7

پیچیدگی های بحث9

ویژگی این تحقیق10

نکات قابل توجه11

فصل اول: تبیین اصطلاحات و واژه های مهم13

فرض و اصحاب فروض14

عول16

نکات قابل توجه در بحث عول19

عصبه21

اقسام عصبه21

عصبه نسبی21

عصبه سببی (مولی العتاقه)24

بیت المال25

جایگاه عصبه نزد شیعه:25

ولاء الموالاة26

کلاله27

شرایط ارث بردن کلاله30

ذوی الارحام31

ارث بردن ذوی الارحام32

حجب32

شرایط حاجب شدن اخوه نزد امامیه35

شرایط حاجب شدن نزد اهل سنت و زیدیه36

اقوال نادر38

محجوب له؟39

حاجب شدن مح0رومین39

سایر واژه های مرتبط42

تکملة الثلثین42

بنو الاعیان، بنو العلات، بنو الاحیاف43

متفرقین و متفرقات44

جد و جده صحیح و فاسد44

جدات متحاذیات (متساویات)46

اهل القرابة، اهل التنزیل، اهل الرحم46

مقاسمه48

انواع ولاء48

فصل دوم: طبقات ارث یا مراتب ورثه و تبیین جایگاه زن50

نظر حنابله و احناف50

دیدگاه مالکیه، شافعیه و ظاهریه52

دیدگاه زیدیه54

دیدگاه امامیه و اسماعیلیه54

فصل سوم: جایگاه جد در میراث و تأثیر آن بر ارث زن58

امامیه60

اهل سنت61

زیدیه67

فصل چهارم: موانع ارث و بیان محرومیت های زنان68

بردگی (رقیت)68

قتل71

کفر73

لعان80

ولادت از زنا83

جهالت تاریخ موت85

اختلاف دار (اختلاف وطن)87

بخش دوم:ارث زن

پیش درآمد91

فصل اول: مادر93

فقط مادر به تنهایی وارث باشد95

مادر و پدر99

مادر و جد99

مادر و فرزند100

1ـ مادر و پسر یا پسران101

2ـ مادر، پدر و پسر یا پسران101

3ـ مادر و فرزندان دختر و پسر101

4ـ مادر، پدر و فرزندان دختر و پسر101

5 ـ مادر و دختر102

مادر و یک دختر102

مادر و دو دختر103

مادر و دختران104

مادر، پدر، فرزند105

مادر، پدر، یک دختر105

صورت اول: برای مادر اخوه حاجب وجود نداشته باشد.105

صورت دوم: برای مادر، اخوه حاجب وجود داشته باشد.105

مادر، پدر، دختران106

مادر، پدر، پسر یا پسران107

مادر، پدر، فرزندان دختر و پسر107

جد و فرزندان107

مادر، پدر، زوج یا زوجه108

1ـ مادر،‌ پدر، زوج (بدون وجود حاجب)110

2ـ مادر، پدر، زوجه (بدون وجود حاجب)112

3ـ مادر، پدر، زوج (با وجود حاجب)113

4ـ مادر، پدر، زوجه (با وجود حاجب)113

والدین، فرزندان، زوج یا زوجه114

مادر، پدر، پسر، زوج115

مادر، پدر، پسر، زوجه115

مادر، پدر، پسران و دختران، زوج115

مادر، پدر، پسران و دختران، زوجه116

مادر، پدر، دختر، زوج116

مادر، پدر، دختر، زوجه117

مادر، پدر، دختران، زوج118

مادر، پدر، دختر، دختر پسر، زوج120

مادر، پدر، دختران، زوجه (بخیلیه، منبریه)121

مادر، جد، دختر، زوج، خواهر123

مادر، زوج یا زوجه، دختر125

مادر، زوج، دختر125

مادر، زوجه، دختر125

مادر، زوجه، دختران125

پدر، زوج یک دختر125

پدر، زوجه، یک دختر126

پدر، زوجه، دختران126

مادر، دختران، زوج126

پدر، دختران، زوج126

مادر، خواهر، جد (خرقاء)127

مادر، زوجه، خواهر، جد129

مادر، جد، زوج یا زوجه، اخوه130

مادر، جد، شوهر، یک خواهر(اکدریه، غراء)131

مادر، جد، شوهر، دو یا چند خواهر135

مادر، جد، شوهر، خواهر و برادر136

مادر، جد، شوهر، برادر137

مادر، زوجه، برادر، جد138

مادر، زوج یا زوجه، اخوه140

مادر، زوج، خواهران ابوینی [یا ابی]140

مادر، زوج و یک خواهر ابوینی (ابی)141

مادر، زوج، دو یا چند خواهر ابوینی (ابی):142

مادر، زوج، یک خواهر ابوینی، یک خواهر پدری142

مادر، زوجه، خواهران ابوینی [یا ابی]144

مادر، زوج یا زوجه، خواهران مادری147

مادر، زوجه، اخوه مادری147

مادر، زوج، اخوه مادری148

مادر، زوج، یک نفر اخوه مادری148

مادر، زوج، دو نفر اخوه مادری148

مادر، زوج یا زوجه، اخوه ابوینی، اخوه مادری150

مادر، زوج، خواهران (مختلف)151

مادر، زوج، یک خواهر ابوینی، یک اخوه مادری151

مادر، زوج، خواهران ابوینی، یک نفر اخوه مادری152

مادر، زوج، خواهران ابوینی (یا ابی)، دو نفر اخوه مادری(ام الفروخ)153

مادر (یا جده)، زوج، برادران ابوینی، خواهران مادری (مشترکه)155

مادر، زوج، برادران پدری، اخوه مادری158

مادر، زوجه، خواهران (متفرقه)160

مادر (یا جده)، زوجه، یک خواهر ابوینی (ابی)، یک خواهر مادری160

مادر (یا جده)، زوجه، دو خواهر ابوینی (ابی)، یک خواهر مادری160

مادر (یاجده)، زوجه، دو خواهر ابوینی (ابی)، دو خواهر مادری160

مادر، زوجه، دختر، خواهر161

مادر (جده)، زوجه، دختر، خواهر (ابوینی یا ابی)161

مادر (جده)، زوجه، دختران، خواهر (ابوینی یا ابی)162

*** مادر (یا جده) زوجه، دختر، خواهر مادری، خواهر ابوینی163

*** مادر (جده)، زوجه، دختران، خواهر مادری، خواهر ابوینی163

*** مادر (جده)، زوجه، دختران، خواهران مادری، خواهر ابوینی164

مادر، اخوه166

مادر و نوه ها167

مادر و فرزند لعان167

مادر و فرزند نامشروع167

مادر و فرزندان نکاح موقت168

مادر و فرزندان شبهه168

فصل دوم: دختر و نوه ها170

ارث نوه ها (اولاد الاولاد)170

اصل وارث شدن نوه ها171

مقدار و کیفیت ارث بردن نوه ها172

همراه شدن چند طبقه از فرزندان174

همراه شدن با سایر ورثه174

شرایط وارث شدن نوه ها175

فقط پسر (یا پسران) میت، وارث او باشند176

فرزندان، دختر و پسر باشند177

فرزندان فقط دختر باشند178

فرزند فقط یک دختر باشد178

فرزندان فقط دو دختر باشند178

دختران (بیش از دو دختر)179

دختر و پدر181

یک دختر و پدر181

پدر و دختران183

دختر و والدین183

دختر و نوه ها184

دختر و نوه های دختری (اولاد البنت)184

دختر و نوه های پسری (اولاد پسر)185

دختر و جد193

دختر و زوج یا زوجه194

دختر و زوج194

دختر و زوجه195

پدر، دختر و زوج یا زوجه196

اولاد پسر(اولاد الابن) و زوج یا زوجه197

اولاد دختر (اولاد البنت) و زوج یا زوجه197

نوه های مختلف و زوج یا زوجه199

دختر و اخوه199

دختر، برادر200

دختر و خواهر201

دختر، دختر پسر، خواهر201

دختر و اخوه مختلف (خواهر و برادر ابوینی یا ابی)202

دختر، خواهر، جد203

دختر و پسر، جد، خواهر205

دختر و سایر عصبه206

دختر، عمو، عمه206

فصل سوم: خواهران207

فرائض اخوه208

حاجبین اخوه209

فرائض عادله عائله و قاصره210

تکملة الثلثین211

عصبه شدن خواهران و اخوه211

مسأله تشریک (تشریک اخوه ابوینی با اخوه مادری در سهم اخوه مادری)212

فقط خواهر وارث باشد213

لف : خواهر های یک گروه213

ب: خواهران متفرقه213

خواهر و زوج یا زوجه215

خواهران و عصبه217

اخوه مختلط218

اخوه وجد219

اخوه مادری، جد پدری220

جد و جده مادری، اخوه220

اخوه ابوینی (یا پدری) و جد پدری220

اخوه ابوینی، اخوه پدری، جد221

خواهران، جد221

دختر، خواهر، جد221

خواهر، مادر، جد (مسأله خرقاء)222

خواهر، مادر، جد، زوج222

خواهر، مادر، جد، زوجه222

خواهر ابوینی، برادر پدری، جد(عشرية زيد)222

اخوه مادری و جد222

یک نکته در باب رد223

رد بر خواهران متفرقه223

اجداد و فرزندان اخوه225

اولاد الاخوه225

«دخترِ دختر» ، «دخترِ خواهر»226

فصل چهارم: جده ها227

صاحب فرض بودن229

طبقه جده ها در ارث229

جده هاي واجد شرايط ارث230

سهم ارث جده ها230

تفاوت درجه قرب و بعد و تاثير آن در ارث جده ها232

حاجب شدن فرزندان ميت براي جده ها235

حاجب شدن پدر و مادر ميت نسبت به جده ها (و اجداد)235

مقدار سهام و کیفیت تقسيم آن بين جده ها238

تعداد جده های وارث239

مثال هایی از ارث جده ها244

مادر پدر244

مادر مادر،244

مادر پدر، مادر244

مادر مادر، مادر244

مادر پدر، مادر مادر، مادر244

مادر پدر، پدر244

مادر مادر، پدر245

مادر مادر، مادر پدر، پدر245

مادر پدر، پدر، مادر246

جده مادری، جد مادری (مادر مادر، پدر مادر)247

جده پدری، جده مادری247

جده پدری، جد پدری، جده مادری، جد مادری248

جده مادری، جده پدری، جد پدری(مادر مادر، مادر پدر، پدر پدر)249

جد مادری، جده پدری، جد پدری250

جده مادری، جد مادری، جده پدری250

جده مادری، جد مادری، جد پدری250

فصل پنجم: عمه و خاله251

مثال هایی از ارث عمومه و خؤوله254

عمو، عمه254

عمو، دائی254

عمو، خاله254

عمه ابوینی، عموی پدری254

عمه پدری، عموی پدری254

عمه مادری، عموی پدری255

عمه، خاله255

عمو، عمه، دائی، خاله255

عمه های متفرقه یا خاله های متفرقه255

فرزندان عمومه و خووله257

پسر عمه، دختر عمو258

دختران عموهای متفرقه، اولاد عمه ها، خاله ها و دایی های متفرقه258

عمومه و خووله والدین258

فصل ششم: ارث زوجه260

شرایط لازم برای ارث بردن زوجه261

ارث زن به صورت فرض263

حاجبین ارث زوجه264

ارث زوجه های متعدد266

ارث زوجه در فرائض عائله (در صورت زیادتر شدن سهام از اصل مال)268

ارث زوجه در صورت انحصار269

اموال متعلق ارث272

ارث زن از دیه274

ارث از حقوق276

حقوق حاصله به «شرط لازم ضمن عقد»278

حق خیار278

حق شفعه280

حق قصاص280

حق ولا ء عتق:281

طلاق مریض283

نکاح مریض287

نکاح مریضه288

نکاح صغیره288

نکاح فاسده و نکاح موقت291

زوجه لعان شده293

متاع البیت294

خاتمه297

رابطه سبب و نسب297

وارث مملوک298

خویشاوندان رضاعی299

قرابت از چند جهت و چگونگی وراثت آنها300

خلاصه و نتیجه302

پیوست307

آیات ارث307

(نمودارها)312

فهرست منابع318

بخش اول

کلیات و مفاهیم

 

پیشگفتار

بدون تردید اقتصاد یک رکن مهم در زندگی انسان محسوب می‌شود و راههای کسب در آمد و تملک مشروع از مسائل مهم آن است. ارث یکی از راههای تملک به شمارمی رود که از جهات گوناگون مورد بحث قرار می‌گیرد.

نگاه جوامع به زن و مسائل اقتصادی مربوط به او نیز همیشه مورد بحث بوده که هر از چند گاهی به بهانه‌های مختلف مانند دفاع از حقوق زنان و... نگاههایی افراطی یا تفریطی به آن شده و می شود. اندیشمندان مسلمان نیز بررسی‌های مختلفی درباره آن انجام داده اند، اما آنچه بیشتر مورد توجه قرار گرفته؛ مسائل مالی مربوط به زوجه می باشد که در قالب بحث‌های مهریه، نفقه درآمدهای شغلی و نیز ارث مورد بررسی واقع شده است. اخیرا نیز (در تاریخ 6/11/1387) مجلس شورای اسلامی سه ماده از مواد قانون مدنی در باره ارث زوجین (مواد 946 و 947 و 948) را به گونه ای اصلاح نموده است که بواسطه آن سهم ارث زوجه از اموال زوج بیشتر می شود و با تصويب اين قانون زن علاوه بر اموال منقول همسر از اموال غيرمنقول همچون اراضي و ملك مرد نيز ارث می برد. این شیوه اصلاح قانون مدنی توسط مجلس باعث عکس العمل برخی از مراجع گردید که با ارسال نامه ای این اقدام را خارج از صلاحيت و اختيار مجلس دانست.[1]

ارث زن تاریخچه‌ای طولانی دارد و به خاطر نگاههای غیر جامع‌نگر به آن، ناهمواری‌های گوناگون به خود دیده است گاهی فقط از ارث محروم می‌گردیده؛ گاهی خودش نیز کالایی موروثی واقع می‌شده؛ و زمانی نیز به برابری ارث زن و مرد شعار داده شده است. اسلام با جامع نگری ویژه‌ای که به انسان دارد و جهات متعدد و دقیق طبیعی، روانی، اجتماعی و... زن و مرد را در نظر گرفته و ناهمواری‌های گذشته را از ارث زن برداشته است. بحث‌های فراوانی نیز توسط محققین صورت گرفته؛ اما باز همچنان اختلافات فراوان و چشمگیری باقی مانده است.[2]

توضیح عنوان

«زن» در زبان فارسی هم به معنی جنس مؤنث انسان (یعنی «انسان ماده، در مقابل مرد») و هم به معنی جفت مرد ـ معادل زوجه در زبان عربی ـ به کار می رود.[3]

ولی همچنانکه مرد تنها با عنوان «زوج» نیست که ارث دریافت می کند بلکه با عناوین متعددی دانند پدر، جد، برادر و... نیز متعلق موضوع ارث قرار می گیرد؛ ارث بردن زن نیز محدود به عنوان زوجه نمی گردد و با عناوین دیگری همچون مادر، خواهر و... هم ارث می برد. تفاوت مذاهب در میراث زن با عناوین غیر از زوجه به مراتب بیشتر از تفاوت آراء آنان در مورد ارث زوجه می باشد.

اگر چه عنوان این نوشتار ممکن است در ابتدا ذهن را متوجه ارث زوجه نماید ولی آنچه از این عنوان اراده شده همان معنی اول آن ـ یعنی جنس مؤنث انسان ـ می باشد تا بتواند همه عنوان هایی را که «زن» با آن عناوین ارث می برد را در بر بگیرد.

خاستگاه انتخاب موضوع

در برخی مطالعات متوجه تفاوت عمده طبقات ارث در مذاهب اسلامی شدم به گونه ای که این تفاوت ها را برخاسته از تفاوت نگاه آنان به زن در برخی عناوین (مانند ولد در ارث فرزندان) یافتم. این امر مرا وادار به تحقیقات بیشتر در این زمینه نمود و بر آن شدم تا با مقایسه بین مذاهب گزارشی از تفاوت های اساسی آنها در ارث زن را جمع آوری و ارائه نمایم تا بدین وسیله، تفاوت آراء و همچنین خاستگاه این اختلاف ها بهتر روشن شود. در نهایت پایان نامه ای با این عنوان مطرح و مورد تصویب قرار گرفت.

سوال اساسی

با توجه به این که چنین اختلاف وسیع و گسترده مربوط به جنسیت خود وارثان نمی باشد و شامل تمام نوه های دختری می شود، ‌نگاه اصلی به جنسیت شخص رابط و واسطه در انتقال میراث به وارثان متمرکز می شود.

سؤال اساسی این گونه مطرح می شود که «زن» به عنوان «جنس مؤنث» ـ‌ که با عناوین متعدد وارث قرار می گیرد ـ،‌ در مذاهب اسلامی به چه شیوه ای ارث می برد؟

به دنبال آن سؤالات فرعی و جانبی دیگری نیز می تواند مورد توجه قرار بگیرد:

ـ زن چه تأثیری در تفاوت های ارثی دیگران به جا می گذارد؟

ـ تفاوت میراث زن و مرد چگونه است؟ آیا باید همیشه ارث مرد بیشتر از ارث زن باشد؟

ـ آیا ارث زن در تمامی عناوین وراثتی مربوط به خود اختلاف برانگیز می باشد؟

هدف

این نوشتار به دنبال آن است تا با بررسی آراء مذاهب اسلامی و مقایسه آنان با همدیگر فقط گزارشی از تفاوت های ارث زن با عناوین مختلف آن را در مذاهب ارائه دهد.

ولی در سایه آن می توان به اهدافی دیگر دست یافت که به نوبت خود کمتر از اهداف اولی آن نمی باشد.

1. ریشه یابی و خاستگاه اختلاف مذاهب در ارث زن در بسیاری از مسائل به نوع نگاه آنان به فرزند و زن (جنس مؤنث) بر می گردد. این امر در بسیاری از موارد در قالب مثال های ارائه شده واضح می گردد.

2. در پر تو این مسائل روشن می شود آنچه بیش از همه در مسائل اقتصادی برای دفاع از حقوق زنان مطرح می گردد بیشتر به یک جنبه آن توجه شده است و دفاع های صورت گرفته آنان نیز ناقص می باشد.

3. می توان چنین بدست آورد که دفاع نهایی و کامل از زن و حقوق آن در سایه توجه تام به همه عناوین و جوانب دیگر مربوط به زن میسر می گردد نه توجه به زوجه یا دختر بودن.

پیشینه:

در مسأله ارث، زن با عناوین متعددی مورد بحث واقع می‌شود و در هر عنوان نیز سهم ویژه‌ای را به خود اختصاص می‌دهد. برخی از این عناوین مثل «مادر»، «زوجه»، «دختر» و «خواهر» هر چند در مقدار ارث او اختلاف وجود دارد اما در همه مذاهب به عنوان وارث مسلم و یقینی از آن یاد می‌شود ولی برخی از این عناوین مثل «عمه»، «خاله» و یا «نوه‌های دختری»، مورد اتفاق همة مذاهب نمی‌باشد.

در تحقیقات مختلف حوزوی و دانشگاهی ای که جداگانه در این زمینه نگاشته شده نیز همة عناوین مربوط به زن را مورد بحث قرار نداده‌اند؛ بلکه بسیاری از آنها یک مسأله مهم و اختلافی از یک عنوان خاص [مثل ارث زوجه از عقار] را مورد بحث قرار داده‌اند. نگاهی به لیست کتابها و پایان نامه ها گویای این مطلب می باشد که به برخی از آن ها اشاره می گردد:

  1. بررسي ميراث زوجه در حقوق اسلام و ايران، دکتر حسين مهرپور؛
  2. بررسي ارث زوجه از عقار در فقه اماميه و حقوق مدني، رمضاني‌نژاد، محمدرضا، دانشگاه امام صادق (ع)؛
  3. بررسي ارث زن در فقه اماميه و حقوق موضوعه؛ منظري مجيد، سكينه، دانشگاه پيام نور، قم؛
  4. بررسي تطبيقي ميراث زوجه از اموال غيرمنقول در حقوق ايران، مصر و سوريه؛ كوچك پور، محمد، دانشگاه شيراز ؛
  5. بررسي فقهي و حقوقي ميراث زوجه؛ عليرضا بهشتي، دانشگاه تربيت معلم؛
  6. إبانة المختار في إرث الزوجة من ثمن العقار بعد الأخذ بالخيار؛ شيخ الشريعة اصفهانى (فتح الله بن محمد جواد نمازى‌)؛
  7. نخبة الأفكار في حرمان الزوجة من الأراضي و العقار؛ نجفى بروجردى، محمد تقى؛
  8. نخبة الانظار في حرمان الزوجة من الأراضي و العقار، فاضل، محمد جواد؛
  9. ميراث الزوجة، گلپايگانى، لطف الله صافى؛
  10. ارث زن از دارایی شوهر؛ زین العابدین زاخری؛
  11. تحقیق در ارث زن از دارایی شوهر؛ آية الله قاضی طباطبایی؛
  12. حقوق زن در اسلام و اروپا؛ حسن صدر؛
  13. نظام حقوق زن در اسلام؛ استاد شهید مرتضی مطهری؛
  14. ارث الزوجه من الرباع والاراضی؛ سید محسن خرّازی.

همان گونه که از عناوین این دسته از کتاب ها برمی آید، ‌تمامی آن ها از ارث زن با عنوان «زوجه» بحث می کند. عناوین دیگری هم که در باره ارث نوشته شده است عناوین عام می باشد که اختصاص به عناوین مربوط به زن نمی باشد مانند:

  1. بررسي فقهي آيات ارث از ديدگاه اماميه و اهل سنت؛ علي محمدي، دانشگاه قم؛
  2. تحقيق و بررسي در مسائل ارث از ديدگاه مذاهب پنجگانه (جعفري، حنفي، حنبلي، شافعي، مالكي)؛ حسن علوي، دانشگاه آزاد اسلامي؛
  3. رسالة فی المیراث؛ شهید ثانی؛
  4. صیانة الابانة؛ شيخ الشريعة اصفهانى (فتح الله بن محمد جواد نمازى‌).

بنا بر این آنچه درباره زن با عنوانی عام که سایر عناوین مربوط به زن را نیز شامل شود کمتر به چشم می‌خورد. تنها در برخی مقالات اشاره‌هایی به تفاوت سهم ارث زن با تفاوت عناوین صادق بر او شده است.[4] بحث جامع‌تر در این باره را در کتاب «شرح السراجیه» می‌توان مشاهده کرد که تحت عنوان «فصول النساء» مورد بررسی قرار می دهد. البته آن هم چون بر مبنای یک مذهب فقهی [حنفی] می باشد، عناوین خارج از مذهب خود را مطرح نکرده ولی هفت عنوان مهم و مطرح را مورد بحث خود قرار داده است که عبارتند از: زوجه و زوجات، بنات الصلب، بنات الابن، اخوات ابوینی، اخوات ابی، احوال‌الام، جده و جدات.[5] در آثار معاصرین نیز پایان نامه ای با عنوان «احکام میراث المرأه فی الفقه الاسلامی» سال 1419 در دانشگاه «النجاح الوطنیه» نابلس و با انگیزه دفاع از اسلام درباره حقوق زن دفاع شده است که در فصل سوم آن به تفصیل «حالت هایی که زن ارث می برد» را بازگو می کند. این کتاب هم چون با مبانی اهل سنت نگاشته شده است عناوین مادر، جده صحیحه، دختر، دختر پسر، خواهر و زوجه را ذکر می کند که در ارث بردن آنها اجماع وجود دارد.[6] وی سپس از ارث ذوی الارحام بحث می کند که اختصاص به ارث زن ندارد و مشترک بین زن و مرد می شود بلکه عمدتاً مربوط به مردها می باشد.

همان گونه که مشاهده شود عناوینی از قبیل نوه‌های دختری، عمه‌ها و خاله‌ها و عناوین دیگر را متذکر نمی شوند. مجموع عناوین مطرح شده برای زن در بحث ارث عبارتند از:

1- مادر 2- دختر 3- نوه 4- جده 5- خواهر 6- خواهرزاده 7- برادرزاده 8- عمه 9- دختر عمه 10- خاله 11- دخترخاله 12- دختر عمو 13- دختر دایی 14- زوجه 15- مولاة 16- فرزندان مولی 17- کنیز (أمة) 18- ضامن جریرة 19- موصی له جمیع مال

* البته گروههای عمه، خاله، دائی و عموهای پدر و مادری گروههای جداگانه‌ای در نظر گرفته نشده‌اند و گرنه عناوین بیشتر از این می‌شود. برخی از عناوین (مثل ضامن جریرة، فرزندان مولی، موصی له جمیع مال) نیز بین زن و مرد مشترک است.

* برخی عناوین نیز خود زیر مجموعه عناوین دیگر قرار می‌گیرند. مثلاً نوه‌ها را می‌توان ذیل عنوان فرزند قرار داد اما به خاطر تفاوت‌های مطرح در عنوان و تفاوت در ارث بردن، جداگانه ذکر می گردد.

* برخی عناوین خودشان زیر مجموعه‌های متعددی دارند مثل خواهران متفرقه (ابوینی، ابی، مادری). قالب بندی نهایی، به این صورت مورد بحث واقع خواهند شد.

1. مادر؛

2. دختر و نوه‌ها؛

3. جده‌ها؛

4. خواهر و اولاد الاخوه (برادرزاده‌ها و خواهر‌زاده‌ها)؛

5. عمومه وخؤوله (عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آنها)؛

6. همسر (زوجه).

هر یک از این عناوین و گروه‌ها بر اساس نحوه تعلق ارث به آنها حالت‌ها و زیر مجموعه‌های گوناگونی دارند. گاه فقط تنها وارث واقع می‌شوند؛ گاهی با افرادی دیگر که میزان ارث آنها را تغییر می‌دهند، همراه می‌شوند؛ گاهی نیز نوع رابطه آنها با میت باعث تغییر مقدار ارث آنان می‌شود. مثلاً خواهران ممکن است خواهران ابوینی، خواهران پدری یا خواهران مادری یا مجموعه‌ای از آنها باشند. همچنین ممکن است تنها وارث باشند یا اینکه وارثانی دیگر نیز با آنان همراه شوند.

شیوه پژوهش:

این نوشتار، مجموعه ای توصیفی، استنادی و مقارنه ای در بررسی ارث زن می باشد و سعی شده است یکی از مهمترین منابع فقهی هر یک از مذاهب، محور اصلی قرار داده شود. این منابع عبارتند از:

  1. در فقه امامیه: «شرایع‌الاسلام فی مسائل الحلال والحرام»؛ محقق حلی جعفر بن حسن الهذلی [ت 676 هـ.]. این کتاب به خاطر کثرت فروع، مورد توجهی ویژه‌ قرار گرفته، حاشیه‌ها و شرح‌های فراوان بر آن نوشته شده و محور اصلی بحث‌های فقهی بسیاری از مراجع قرار داشته و دارد؛ به چند زبان ترجمه شده و نزدیک 90 شرح بر آن نوشته شده است. «جواهرالکلام» نیز شرح همین کتاب می‌باشد.[7]
  2. در فقه حنفی: «المبسوط»؛ سرخسی [محمد بن احمد سرخسی] که یکی از بزرگترین کتاب‌های مورد اعتماد مذهب حنفی می‌باشد.[8]مجموعه کتاب های محمد بن حسن شیبانی (ظاهر الروایه) را که گفته شده «و هو العمدة فی نقل نص المذهب» را حاکم شهید (محمد بن محمد مروزی(334هـ.)) در کتابی به نام کافی جمع کرده و شمس الائمه سرخسی «المبسوط» را در شرح کتاب کافی نوشته و در بردارنده تمام مسائلی است که ابوحنیفه، محمد، ابویوسف، زفر، حسن بصری و اعلام مذهب حنفی بیان داشته اند.[9]
  3. در فقه مالکی: «المدونه الکبری» و «الموطأ». «گفته اند مالک 40 سال از عمر خود را صرف تدوین الموطا نموده که فقه و حدیث در آن جمع است». «عبدالرحمن بن قاسم ـ که از مهم ترین شاگردان مالک می باشد ـ از مصر به مدینه آمده و پس از 20 سال مصاحبت با مالک، کتاب المدونه را که اساس مذهب می باشد از مالک نقل نموده است».[10]
  4. در فقه شافعی: «المجموع»؛ للنووی(ت: 676 هـ.) شرح المهذب شیرازی. کتابی 20 جلدی است که شرح کتاب المهذب ـ ابراهیم بن علی شیرازی ـ می باشد. قسمت عمده این کتاب تقریبا آن (نه جلد) توسط نووی و بقیه آن توسط افراد دیگر ـ تقی الدین سبکی، محمد نجیب المطیعی، محمد حسین العقبی ـ تکمیل شده است.[11]
  5. در فقه حنبلی: «المغنی» ابن قدامه. موفق الدین عبدالله بن محمد بن احمد (متوفای 620 هـ) به تناسب احوال متعلمین ـ از مبتدی تا مراتب عالیه ـ، چهار کتاب برای دوران های مختلف تحصیلی آنان تألیف نموده است. وی المغنی را برای آخرین مرتبه دانش آموختگان این مذهب نگاشته و در آن به بیان آراء و ادله مذاهب دیگر هم پرداخته است. بدین ترتیب «المغنی» هم کتابی جامع در مذهب حنبلی و هم مرجعی بزرگ در فقه مقارن و دیگر مذاهب (اهل سنت)می باشد.[12]

مذاهب دیگر نیز با این منابع مورد توجه قرار گرفته‌اند:

  1. در مذهب ظاهریه: «المحلی»؛ ابن حزم.این کتاب 11جلد در موضوع فقه می باشد و تالیف ابن حَزْم الاندلسي(ابو محمد، علي بن أحمد بن سعيد (384- 456 ه)) است که مروج و احیاگر مذهب ظاهری بوده است.[13]
  2. در زیدیه: «مسندزید» و «الاحکام فی الحلال و الحرام». مسند زید مجموعه فقهی و حدیثی زیدبن علی می باشد که به نامهای «مسند زیدبن علی» و «المجموع الحدیثی و الفقهی» به چاپ رسیده است. این کتاب مورد قبول زیدیان بوده، آن را از زید دانسته و بر آن شروح متعددی نوشته اند.[14] «الاحکام»، نیز تألیف یحیی بن الحسین(245-298 هـ. ) ملقب به الهادی الی الحق است که از رهبران و پایه گذاران فقه هادوی و حکومت زیدیه در یمن می باشد.[15]
  3. در اسماعیلیه: کتاب «دعائم‌الاسلام»، تالیف ابو حنيفه نعمان بن محمد. اين كتاب از مهم‌ترين و قديمى‌ترين منابع فقهى و عقيدتى فرقه اسماعيليه به شمار مى‌آيد. حكام فاطمى آن را معتبرترين كتاب قانونى خود معرفى نموده و بر تمام سرزمين‌هاى تحت نفوذ خود عمل به آن را لازم شمرده بودند.[16]

در ابتدا تصمیم بر این بود که نظریات این مذهب نیز مطرح و بیان گردد ولی به خاطر گستردگی مطالب از آوردن آن صرف نظر شد.

برخی کتاب‌های ذکر شده مانند المجموع، والمغنی خودشان نیز مباحث فقهی را مقارنه‌ای مطرح کرده‌اند اما عمدتاً به همان مذاهب مشهور اهل سنت توجه داشته‌اند.

پیچیدگی های بحث

مباحث ارث به طور کلی در کتاب های فقهی به صورت گسترده مورد بحث قرار گرفته است. در این میان گویا تفاوت زن و مرد در ارث را فقط در زوج و زوجه دیده اند و این باعث گردیده کتاب های مستقلی که در میراث زن نگاشته می شود بیشتر به بحث ارث زوجه پرداخته شود. در صورتی که در مقایسه مذاهب با یکدیگر، تفاوت زن و مرد در سایر عناوین نه تنها کمتر از تفاوت زوج و زوجه نیست بلکه در مواردی بیشتر و شدیدتر هم می باشد. به هر حال در بررسی ارث زن با عنوان کلی و عام آن، نسبت به ارث زوجه، تفاوت ها و پیچیدگی هایی داشت که به برخی از آن ها اشاره می شود:

  1. زوجه دارای فرض مورد اتفاق همه مذاهب می باشد و در دریافت بیش از فرض هم تقریبا اتفاق اسلامی بر عدم دریافت بیش تر از فرض نسبت به زوجه وجود دارد. ولی در عناوین دیگر؛
  • برخی عناوین (مانند دختر و خواهر) دارای فرض اند؛
  • برخی عناوین (مانند جده، دختر پسر(بنت الابن)) فرض آنها محل اختلاف می باشد؛
  • برخی عناوین (مانند عمه ها و اولاد اخوه) دارای فرض نمی باشند؛

و این خود باعث اختلاف آراء می گردد. در صورت های دارای فرض نیز مذاهب اسلامی در دریافت مقدار بیش تر از فرض اختلاف کرده اند.

  1. بحث ارث زوجه به بررسی ارث عناوین گوناگون مردان وارث نیازی ندارد ولی در بحث از عنوان کلی و عام «زن» گاهی به بررسی ارث گروههایی از مردان هم نیاز می شود. مثلا ارث خاله ها جدا از ارث دایی ها و عموها نمی باشد.
  2. در مقایسه مذاهب با همدیگر، برخی موارد یافت می گردد که اختلاف درون مذهبی فقها در مذاهب به یک شیوه نیست. مثلا در برخی موارد (مانند ارث زوجه از املاک و اراضی) فقهای امامیه با هم و با مذاهب دیگر اختلاف بیشتری دارند. در برخی موارد (مثل ارث ذوی الارحام) فقهای سایر مذاهب اختلاف بیشتری با همدیگر دارند.
  3. در مقایسه مذاهب مواردی وجود دارد که چون اختلاف اقوال به اختلاف صحابه با همدیگر بر می گردد، بدست آوردن رای نهایی یک مذهب بسیار مشکل است و در کتب مفصل فقهی آنان نیز بدون این که نظر نهایی خود را بیان کنند فقط به اختلاف صحابه اشاره کرده اند.

ویژگی این تحقیق

این نوشته در نوع خود ویژگی هایی دارد که در خلال بحث ها مورد توجه بوده است. برخی از آنها عبارتند از:

  1. مسائل را براساس ترتیبی منظم و منطقی ارائه می دهد.
  2. نظام های ارثی مذاهب اسلامی را بیان کرده است.
  3. در تحلیل و توصیف نظریه ها تا حد امکان مستند و در عین حال روان بحث می کند.
  4. در مقام تحلیل، تعصب خاص به یک مذهب نداشته و سعی کرده آن ها را منصفانه بیان کند.
  5. در پاره ای موارد برای بیان بهتر اختلافات، سهام وارثان را تفکیک شده و مقایسه ای بیان می کند.
  6. بسیاری از مسائل ارث را براساس مبانی مذاهب حل نموده است.
  7. در مقایسه بین مذاهب علاوه بر مذهب امامیه و مذاهب چهارگانه اهل سنت ـ حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی ـ مذاهب اسماعیلیه و زیدیه را هم تا حد ممکن در نظر گرفته است.
  8. در حال حاضر گر چه ظاهریه به عنوان مذهب رسمی و پر طرفدار مطرح نمی باشد. ولی از آنجایی که در عصر خود مذهبی رایج بوده و نظریات و توضیحات وی در تبیین و توضیح برخی نظریات اهل سنت مؤثر می باشد مورد توجه قرار گرفته است.

در عین حال نواقصی هم متوجه این رساله می باشد و عیوب و کاستی های آن بر ناقدان پوشیده نیست.

نکات قابل توجه

  • در پاورقی های این مجموعه، به خاطر شهرت عمده منابع اصلی و مؤلفان آن و نیز پیشگیری از طولانی شدن پاورقی ها،‌ فقط به نام مختصر کتاب ها بسنده می شود. در سایر موارد (به جز مواردی اندک) نیز به خاطر حفظ وحدت روش، همین شیوه پیش گرفته شده است.
  • «المبسوط» به صورت مختصر نام کتابی است که هم در فقه امامیه توسط شیخ طوسی و هم در فقه حنفیه توسط سرخسی تألیف شده است. ولی از آنجا که از کتاب «المبسوط» شیخ طوسی در این نوشتار استفاده نشده است، هر جا نام «المبسوط» مطرح گردد، منظور از آن مبسوط سرخسی خواهد بود. [اگر از کتاب شیخ طوسی استفاده شود،‌ به نام مؤلف آن اشاره خواهد شد].
  • برای به دست آمدن نتایج و اهداف اولیه به کمتر از این مقدار هم می توان بسنده نمود. اما چون نظام تعصیب در برخی فروعات مسائل ارث اختلافاتی عمده دارند، بسیاری از این فروعات با رعایت نظمی منطقی بیان می شود و برای پرهیز از تکرار آنها در بخش های دیگر در اولین فصل مرتبط با آن قرار می گیرد. این مطلب باعث گردیده بخش مربوط به مادر بیشتر و طولانی تر از سایر بخش ها بشود.
  • بخش مربوط به عمومه و خؤوله مسائل متنوع و فروع فراوان دارد ولی به خاطر جلو گیری از طولانی شدن بیش از اندازه، به صورت خلاصه تر بیان شد. در کتب فقهی نیز بسیار خلاصه تر از بخش های دیگر آمده و به کلیات آن بسنده کرده اند.
  • در بیان مثال های متعدد ارث به خاطر استفاده فراوان از اعدا اعشاری، همان شکل متداول کسر ها رعایت گردید.
  • در انتها مجموعه آیات مربوط به بحث ارث و نیز نمودارهایی اجمالی از تفاوت ارث، به عنوان پیوست بیان گردیده است.

 در پایان لازم می دانم از استاد محترم راهنما جناب حجة الاسلام سید منذر حکیم ؛ استاد محترم مشاور جناب استاد نذیر احمد سلامی ؛ مسولین محترم دانشگاه و تمامی کسانی که با سعه صدر و راهنمایی های لازم در انجام این نوشتار مرا یاری نموده اند؛ تقدیر و سپاس فراوان خود را اعلام دارم.

 

فصل اول: تبیین اصطلاحات و واژه های مهم

 

شیخ طوسی مجموعه افرادی که در ارث بردن آنها اختلاف می باشد؛ 16 گروه بر می شمارد و سه نظر از علما و مذاهب اسلامی درباره آنها مطرح می کند. این گروه‌ها عبارتند از:

1- فرزندان دختر 2- فرزندان خواهر 3- فرزندان اخوه مادری 4- دختران اخوه پدری 5- عمه 6- فرزندان عمه 7- خاله 8- فرزندان خاله 9- دایی 10- فرزندان دایی 11- عموی مادری پدر 12- فرزندان عموی مادری پدر 13- دختران عمو 14- فرزندان دختر عمو 15- جد مادری 16- جده مادری

و نظرات مطرح شده در مورد ارث آنها عبارتند از:

  • امامیه: همه آنها ارث می برند و مقدم برمولی (ولاء عتق) می باشند.
  • ابو حنیفه و اصحابش: همه آنها ارث می‌برند ولی در رتبه متأخر از مولی می‌باشند.
  • شافعی، مالک و فقهای مدینه: هیچ کدام آنها ارث نمی‌برند.[17]

سید مرتضی نیز می فرماید «عصبه»، «عول» و «رد» از اصولی است که مسائل فراوانی در باب ارث بر آن مبتنی می‌شود و بیشترین و عمده‌ترین مسائلی که امامیه در آن صاحب آراء و نظرات ویژه و منحصر گردیده است بر محور همین اصول سه گانه متمرکز می باشد.[18] از این رو ضروری است که قبل از پرداختن به بحث اصلی، توضیحاتی در باره واژه های کلیدی: فرض، عول، عصبه ارائه شود.

علاوه بر آن برخی مباحث مانند طبقات ارث، جایگاه جد در طبقات ارث، حجب و... در فصل های متعدد کاربرد دارند که به خاطر اهمیت، جایگاه و کثرت کاربرد آنان، مناسب است جداگانه به آنان پرداخته شود.

فرض و اصحاب فروض

فرض به معانی لغوی و اصطلاحی گوناگون استعمال شده است: گسترش یافتن، اندازه‌گیری کردن، تفکر، سپر، چوبه تیر، عطیه، بریدن چیز سخت، واجب گردانیدن.[19]اما در اصطلاح فقهی باب ارث، عبارت است از سهم و اندازه‌ای که از نظر دینی برای وارث تعیین شده است.[20]

این اصطلاح همیشه یکسان و با دامنه محتوایی واحدی در متون اسلامی بکار نرفته است. در متون فقهی امامیه فرض را غالباً برای «آن مقدار حصه‌ای که در قرآن برای هر یک از وارثان مشخص گردیده»، بکار می‌برند.[21] به کسانی که خداوند در کتاب خود سهمی برای ایشان معین فرموده، اصحاب فرائض می‌گویند.[22] به خویشاوندانی که مقدار سهم آنان در قرآن به صراحت بیان نشده است ولی از عمومات قرآن آن را استنباط می‌کنند «قرابت»، و صاحبان این سهام را اولو الارحام می‌نامند.[23]

ولی فقهای اهل سنت تعابیر دیگری دارند. سرخسی می‌گوید: «اصحاب فروض کسانی‌اند که بوسیله کتاب، سنت یا اجماع برای آنان سهامی مشخص قرار داده شده باشد».[24] همچنین در شمارش این اصحاب گفته‌اند صاحب فروض ده گروه‌اند:

1- زوج 2- زوجه 3- مادر 4- جده 5- دختر 6- دختر پسر 7- خواهر 8- فرزندان مادر 9- پدر(همراه پسر یا اولاد پسر) 10- جد همراه پسر یا پسر پسر.[25]

از گروههای شیعی غیر امامی، اسماعیلیه، جده را صاحب فرض می‌شمارد و قائل است چون سهم او بوسیله سنت پیامبر(ص) تعیین گردیده، سهم او فرض به حساب می‌آید.[26] زیدیه نیز جد وجده را صاحب فرض می دانند.[27]

در تعریف ارباب فروض برخی از امامیه تعابیری بکار برده‌اند که عام است و مطابق تعریف اهل سنت سازگار می‌باشد ولی هنگام بیان نمونه‌ها و مصادیق آنان همان گونه که در شیوه امامیه مطرح شد سخن گفته‌اند. در کتاب «فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌البیت» آمده است:

ارباب فروض [ارباب فرائض، اصحاب فرض] به افرادی گفته می‌شود که دارای سهم معین ارث می‌باشند. وارثان نسبی مانند پدر، مادر و فرزند یا سببی مانند همسر که سهم آنان در شرع مقدس تعیین شده است ارباب فروض نام دارند. مقابل وارثانی که به واسطه خویشاوندی یا غیر آن ارث می‌برند ولی در شرع سهمی برای ایشان معین نشده است مانند برادر، عمو، دایی و جد.[28]

با اینکه در تعداد فرض‌های موجود در کتاب خدا تقریبا اجماع اسلامی وجود دارد ولی در تعریف و بیان مصادیق «فرض» بین علمای اسلامی اختلاف صورت گرفته است. فرض‌های نام برده شده در قرآن شش فرض است که به صورت خلاصه عبارتند از: نصف، ربع، ثمن، ثلثان، ثلث، و سدس.(به عبارتی دیگر: ، ، و ، و )که برخی به صورت خلاصه چینین بیان کرده‌اند: النصف و نصفه و نصف نصفه، والثلثان و نصفه ونصف نصفه.[29]این شش فرض برای سیزده مورد بیان شده است: یک دختر، دو دختر، هریک از والدین در صورت وجود فرزند، مادر، خواهر، خواهران، یک یا چند کلاله مادری، برای هر یک از دو صورت مطرح برای زوج و زوج(با و بدون فرزند).

در چهار مورد دیگر هم سهام وارثین از قرآن به دست می آید که و برخی اهل سنت زیدیه از آن به فرض تعبیر کرده اند: فریضه اولاد، پدر در صورت نبودن فرزند، برادر، خواهر و برادر (مختلف و با همدیگر).[30]

بدین ترتیب مشخص می‌شود که در تعریف فرض و مصادیق آن [صاحبان فروض] بین امامیه و سایر مذاهب اسلامی تفاوت وجود دارد. آنچه مربوط به بحث این نوشتار می‌گردد این است که از میان زنانی که صاحب فرض شمرده شده‌اند جده و دختر پسر جزو افرادی‌اند که اهل سنت آنان را صاحب فرض شمرده‌اند ولی امامیه آنان را صاحب فرض نمی‌دانند. در صاحب فرض بودن پدر و جد (در صورت وجود پسر یا پسر پسر) نیز همین اختلاف وجود دارد و این خود، در نحوه تقسیم ارث تأثیرگذار خواهد بود.

عول

عول در لغت به معانی مختلف بکار رفته است که شاید بتوان گفت در همه آنها به نوعی معنی برتری یافتن و بالا رفتن وجود داشته باشد. این معانی عبارتند از:

سرپرستی، عهده گرفتن و اداره کردن مخارج افراد، بلندی، برتری یافتن، گرایش به انحراف و دور شدن از میزان اعتدال، بالا بردن صدا به گریه، زیاد آمدن فریضه در مقام تقسیم، سختی امر.[31]

اما در اصطلاح فقهی عبارت است از: بیشتر بودن سهام اصحاب فرائض از سهام مال و نقص واقعی در نصیب ها.[32] یعنی وارثان صاحب فرض به گونه‌ای با هم جمع شده باشند که مال توانایی تقسیم شدن مطابق فرض‌های آنان را نداشته باشد. بنابراین لازم می‌آید که به همه سهام مقدره به گونه‌ای نقص وارد بشود، تا مال صلاحیت تقسیم بین آنها را پیدا کند و نقصان در فرائض همه ورثه به نسبت سهمشان حاصل می شود.[33]

در تقسیم فرائض سه صورت ممکن است حاصل شود فرائض عادله، فرائض قاصره (رد)، فرائض عائله.

فرائض عادله، صورتی است که در آن مال و فرض‌ها با همدیگر مساوی بشوند. [مانند زوج و خواهر ابوینی که فرض هر کدام است] یا والدین و دختران که سهام آنان عبارت است از ، ، و . در برخی متون اهل سنت زوجه، مادر و برادر ابوینی که مازاد بر فرض‌ها را به عنوان تعصیب می‌برد؛ را از فرائض عادله بر شمرده اند که با توجه به توضیحات داده شده به نظر می رسد نوعی مسامحه در تعبیر صورت گرفته باشد.[34]

فرائض قاصره، وقتی حاصل می‌شود که مال از میزان فرض‌ها زیادتر باشد [مثل وارث شدن مادر یا دختر].[35]

فرائض عائله، آن حالتی است که فرض‌ها از مال زیادتر بشود [مثل صورتی که زوج و خواهران ابوینی و خواهران مادری با هم وارث بشوند که فرض‌های ، و با هم جمع می‌شوند].

تاریخچه پیدایش عول به زمان صحابه و دوران خلافت خلیفه دوم عمر بن الخطاب بر می‌گردد. در پایه گذار این نظریه اختلاف کرده‌اند. اولین قائل به عول را با اختلاف، عباس بن عبدالمطلب، عمر بن الخطاب و زید بن ثابت و حضرت علی(ع) معرفی کرده‌اند.[36] اما آنچه در این بحث مهم است راه حل‌های ارائه شده برای رفع این مشکل است. گرچه برخی ادعا کرده‌اند که همه صحابه عول را پذیرفته‌اند[37] ولی هم در صحابه، هم در تابعین و هم در فقها، موافقان و مخالفانی وجود دارند.[38]

کسانی که عول را نمی‌پذیرند، با رعایت مراتب و درجات برای صاحبان فرض، مال را به گونه‌ای تقسیم می‌کنند که نقصان در سهم همه وارثین ایجاد نشود؛ بلکه گروههایی را معرفی می‌کنند که باید سهم خودشان را کامل دریافت کنند؛ و نقصان بر گروههایی خاص وارد می‌شود.

[1]. روزنامه رسمي جمهوري اسلامي ايران – 21/12/87. (اینترنت).

[2]. با استفاده از کتاب «نظام حقوق زن در اسلام»، ص219- 225.

[3]. فرهنگ عمید، 576 ـ واژه زن.

[4]. کتاب نقد، پاييز 1378 - شماره 12 ـ مقاله دکتر سیداحمد میرخلیلی؛ زن در حقوق خانواده (ارث ـ طلاق ـ حضانت) (پایگاه مجلات تخصصی نور). نویسند در این مقاله پس از آنکه می گوید «زنان‌ در نظام‌ اسلامي‌ با عناوين‌ مختلفي‌ از ارث‌ بهره‌مند مي‌گردند» چهار عنوان «همسر، فرزند،‌ مادر، و خواهر» را به صورت اشاره و بر مذهب امامیه مطرح می کند.‌

[5]. شرح السراجیه، ص55- 81.

[6]. ورود عادل ابراهیم عورتانی؛ رساله ما جیستر «احکام میراث المرأه فی الفقه الاسلامی»، اشراف: الدکتور محمد الصلیبی، جامعه الانجاح الوطنیه، نابلس، 1419 ـ 1998 ص1/24ـ 1/26. (1/26 مکتبه الشامله).

[7]. المذاهب الاسلامیه الخمسه، ص160.

[8]. المذاهب الاسلامیه الخمسه، ص345.

[9]. برگرفته شده از: موسوعة الفقهیة الکویتیه، 1/346؛ حاشیة رد المحتار، 5/459 و 21/10 (مکتبة الشامله)؛ شرح السراجیه،68 (پاورقی).

[10]. مدخل علم فقه، 470 و 471.

[11]. المذاهب الاسلامیة الخمسه، ص537 و 538.

[12]. المذاهب الاسلامیة الخمسة، ص616.

[13]. موسوعةطبقات‏الفقهاء، ‏5/230.

[14]. درسنامه تاریخ و عقاید زیدیه.ص21.

[15] . درسنامه تاریخ و عقاید زیدیه.ص 81-91 و ص 101

[16]. نرم افزار نور(جامع فقه اهل بیت2، بخش کتابشناسی کتاب دعائم).

[17]. خلاف، 4/5 – 7.

[18]. الانتصار فی انفرادات الامیه، ص552.

[19]. المعجم الوسیط، 2/682 و 683؛ مفردات الفاظ قرآن، 630.

[20]. القاموس الفقهی لغة و اصطلاحاً، ص283.

[21]. جامع‌ عباسی، محشی- جدید، ص880؛ تحریر الوسیله، ترجمه- 4/25.

تحرير الوسيلة: [مسألۀ 1] وارث يا به «فرض» ارث مى‌برد يا به «قرابت»، و مقصود از «فرض»، همان سهمى است كه تقدير شده و آن كسر تعيين‌شده‌اى است كه خداى متعال آن را در كتاب كريمش نام برده است و فروض شش تا مى‌باشد و صاحبان اين فرضها سيزده (گروه) هستند.

[22]. توضیح البیان فی تسهیل الاوزان، 494.

[23]. جامع عباسی، 880.

[24]. المبسوط، 29/138.

[25]. المجموع، 16/70؛ المغنی، 7/62 و 63.

[26]. دعائم الاسلام، 2/378: 1352 وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص أَنَّهُ أَطْعَمَ الْجَدَّةَ السُّدُسَ وَ ابْنُهَا حَيٌّ وَ نَظَرَ إِلَى وُلْدِهَا يَتَقَاسَمُونَ فَرَقَّ لَهَا فَفَرَضَ لَهَا السُّدُسَ فَصَارَ فَرْضاً لَهَا وَ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا و هذا مما قدمنا ذكره من أنه ليس على الكتاب و السنة اعتراض‌.

[27] . الاحکام، 2/320و324و 325. مفتاح الفائض في علم الفرائض، ص 3 و 4.

الأحكام ، 2/320. فرائض را به دو قسم تقسیم می کند (فرائض قران و فرائض سنت) و در بیان و شمارش فرائض سنت در باره جد می گوید: «وفريضة الجد مع الولد السدس ، لا اختلاف فيه عندنا».

[28]. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل البیت، 1/336.

[29]. شرایع‌الاسلام، 4/13 و 14؛ المجموع، 16/70؛ شرح السراجیه، 50 و 51.

[30] . الاحکام،2/318و 319.

[31]. التحقیق فی کلمات القرآن، 8/263 و 264؛ صحاح اللغه، 5/1777.

[32]. الفقه الاسلامی و ادلته 10/468: زیاده فی مجموع السهام من اصل المسأله و نقص واقعی فی الانصبه.

[33]. المحلی، 9/262؛ المجموع، 16/91 و92؛ المبسوط، 29/160 و 161؛ الفقه الاسلامی وادلته، 10/468؛ المغنی 7/25.

[34] . المبسوط، 29/160 و 161. فالفريضة العادلة هي أن تستوى سهام أصحاب الفرائض بسهام المال بأن ترك أختين لاب وأم وأختين لام فللاختين لام الثلث وللاختين لاب وأم الثلثان وكذلك ان كان سهام أصحاب الفرائض دون سهام المال وهناك عصبة فان الباقي من أصحاب الفرائض يكون / صفحة 161/للعصبة فهو فريضة عادلة.

[35]. الفقه الاسلامی وادلته، 10/468؛ المغنی، 7/31؛ المبسوط، 29/160 و 161.

[36]. المبسوط، 29/161؛ المحلی، 9/263؛ شرح السراجیه، 109 و 110؛ المجموع، 16/94 و 95؛ فقه السنه، 3/633.

[37]. المجموع، 16/94.

[38]. [محمد عدنان درویش در پاورقی‌های شرح السراجیه به نقل از ابن حجر در تلخیص الحبیر (3/103) قول اتفاق صحابه در این مسأله را به کتاب‌های فقهی نسبت داده است ولی وجود اختلاف در کتب حدیثی را با روایت ابن عباس تأیید کرده است [شرح السراجیه، 109 و 110].


مبلغ واقعی 53,640 تومان    25% تخفیف    مبلغ قابل پرداخت 40,230 تومان

توجه: پس از خرید فایل، لینک دانلود بصورت خودکار در اختیار شما قرار می گیرد و همچنین لینک دانلود به ایمیل شما ارسال می شود. درصورت وجود مشکل می توانید از بخش تماس با ما ی همین فروشگاه اطلاع رسانی نمایید.

Captcha
پشتیبانی خرید

برای مشاهده ضمانت خرید روی آن کلیک نمایید

  انتشار : ۱۶ آبان ۱۳۹۶               تعداد بازدید : 1458

برچسب های مهم

دیدگاه های کاربران (0)

کسب درآمد اینترنتی 300000 تومان در خانه در کمتر از 30

کسب درآمد اینترنتی 300000 تومان در خانه در کمتر از 30

این محصول آپدیت شد تاریخ 1397/05/26 اضافه شدن ویدیوی جدید بسم الله الرحمن الرحیم کسب درآمد اینترنتی سلام در دنیای اینترنت خیلی از آدم ها هستند که دوست دارند کسب درآمد کنند و به خیلی چیزها و ایده ها فکر میکنند . همه ما دوست داریم در کمترین زمان بهترین درآمد را داشته باشیم ...

کسب درامداز اینترنت ماهیانه 8میلیون تومان

کسب درامداز اینترنت ماهیانه 8میلیون تومان

پکیج کسب درآمداسان از اینترنت اپدیت جدید 15 اردیبهشت 1397 مناسب برای تمامی افرادباهرسن ودانشی این فرصت هرگز تکرار نمیشود عجله کنید تضمین100%بازگشت وجه درصورت عدم کسب این مبلغ هدیه ویژه پس از خرید این محصول: 1.نرم افزار کی به وای فای وصله نرم افزاری برای ...

اد ممبر بینهایت ( افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و

اد ممبر بینهایت ( افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و

-اد ممبر بینهایت- {افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و گروه تلگرام و...} Addmember نسخه ویژه(VIP) تمامی و کامل ترین نرم افزار های افزایش ممبر واقعی و فیک و آموزش های آن، که در اینترنت و بازار به قیمت های بالا به فروش می رسد را یک جا و مرتب و منظم به همراه راهنما در هر بخش، با قیمتی کم در ...

افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک

افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک

بلند قامت بودن یک امتیاز بزرگ برای شماست! سلام بیتا بیات هستم کارشناس فیزیولوژی ورزشی،لازم دانستم قبل از این که شما با روش گرو تالر داینامیک آشنا شوید چند تا نکته رو صادقانه خدمتتان عرض کنم همانطور که تو اینستاگرام(khosh.andam@)نوشتم خیلی اتفاقی با این متد آشنا ...

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی و بدون نیاز به ارتقا توجه :مشکل امضا با کلید دیباگ دراین نسخه کاملا رفع شده و برنامه ها به بازار ارسال می شوند اگر به این مشکل برخوردید ما 10برابر پولتان را پس میدهیم. این نرم افزار بر روی اندروید قابل نصب میباشد 100% مورد تایید ...

نسخه خطی اشعار و پیشگویی های شاه نعمت الله ولی

نسخه خطی اشعار و پیشگویی های شاه نعمت الله ولی

شاه نعمت‌الله ولی نسخه خطی اشعار و پیشگویی های شاه نعمت الله ولی پر فروشترین کتاب نسخه خطی با بیش از 2000000 فروش تا کنون جهت سفارش بر روی لینک زیر کلیک نمائید . ...

مجموعه ی آموزش تعمیر لامپ کم مصرف (از مبتدی تا

مجموعه ی آموزش تعمیر لامپ کم مصرف (از مبتدی تا

کتاب آموزش تعمیر لامپ کم مصرف همانطور كه مي دانيد لامپ هاي كم مصرف بعد از مدتي ديگر روشن نمي شوند و نياز به تعمير دارند در بيشتر اين موارد مي توان با ساده ترين وسايل لامپ را در منزل تعمير كرد این مجموعه دارای 5 کتاب است که در آن نحوه عملکرد و روش های عیب یابی لامپ کم ...

کسب درآمد 300هزار تومان در 60دقیقه

کسب درآمد 300هزار تومان در 60دقیقه

کسب درآمد 300/000تومان در 60 دقیقه آپدیت مهرماه 97 نکته: دوستان عزیز یکی از سوالاتی که خیلی از کاربران میپرسند اینه که آیا پکیج شما همون پکیجی هستش که تو اینترنت زده (کسب درآمد ۳۰۰ هزار در 30 دقیقه ) ؟! نخیر ، اون (پکیج کسب درآمد ۳۰۰،۰۰۰ در ۳۰ دقیقه ) به شما باینری آپشن و فارکس ...

تمامی نرم افزار های اددممبر واقعی و فیک

تمامی نرم افزار های اددممبر واقعی و فیک

تمامی و کامل ترین نرم افزار های افزایش ممبر واقعی وفیک را یک جادریافت کنیدهرکدام از این نرم افزار ها در اینترنت و کافه بازاربه قیمت خیلی بالایی بفروش میرسند. نکته: پورسانت بازاریابی این محصول 60% است نسخه ی 100%تست شده با توجه به فیلترینگ تلگرام 15 اردیبهشت ...

آموزش افزایش سایز آلت تناسلی بدون دارو و دستگاه

آموزش افزایش سایز آلت تناسلی بدون دارو و دستگاه

اگر واقعا می خواهید با مشکلات جنسیتان به کلی خدا حافظی کنید لطفا مطالب زیر را با دقت بخوانید...! در اين سايت روشي را به شما معرفي مي كنيم براي بزرگ كردن آلت تناسلي كه نتايج فوق العاده اي براي شما در بر خواهد داشت،كه خودتان هم باور نمي كنيد: . . . 1-افزايش طول و ضخامت به ...

کتاب افزایش ممبر کانال تلگرام

کتاب افزایش ممبر کانال تلگرام

افزایش اعضای کانال تلگرام ، مهمترین دغدغه صاحبان کانال در این شبکه اجتماعی موبایلی است.در این مطلب موثرترین روش های افزایش اعضای کانال تلگرام را به شما آموزش خواهیم داد. در ابتدا ذکر این نکته لازم به نظر می رسد که افزایش اعضای کانال تلگرام ( Telegram ) با روش های غیر معمول ...

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

نام محصول: مجموعه صفرتاصد راه اندازی کارگاه جوراب بافی تهیه کننده: دوران راهبی انتشار: وبسایت بچه‌های نساجی دانشگاه یزد فرمت محصول: کتاب الکترونیکی(PDF) + ویدئو MP4 قابل پخش در: موبایل، تبلت، کامپیوتر و ... مخاطب این بسته آموزشی: تمام افراد مبتدی که حداقل سرمایه ...

دانلود کتاب آموزش ساخت انواع کابینت مدرن MDF

دانلود کتاب آموزش ساخت انواع کابینت مدرن MDF

نوع فایل:PDF زبان:فارسی حجم فایل:18KB در چند دهه اخیر با توجه به افزایش رشد آپارتمان سازی ، تعداد متقاضیان ساخت کابینت نیز افزایش پیدا کرد و با توجه به تغییر ماهیت کابینت ها از فلزی به MDF و تمایل به تغییر مکرر دکوراسیون آشپزخانه از سوی خانواده ها ، کابینت سازی نیز در میان مشاغل ...

دانلود کتاب آموزش خوشنویسی با قلم و خودکار همراه

دانلود کتاب آموزش خوشنویسی با قلم و خودکار همراه

محتوای این مجموعه کامل آموزش خوشنویسی: 1- آموزش خوشنویسی با خودکار 2-سرمشق های خوشنویسی 3- آموزش خط تحریری 4-آداب خوش نویسی فايده اول خوشنويسی: كه روحي و دروني است ٬رويت خط زيبا موجب بهجت روحي و حظ معنوي مي شود و البته بهره معنوي خوشنويس مضاعف و مبتدا است و آثار و بركاتي ...

کسب درآمد 650میلیون تومانی در یک روز کاملا تست

کسب درآمد 650میلیون تومانی در یک روز کاملا تست

این روزها با توجه به شرایط نامناسب اقتصادی کشور، کسب درآمد برای خیلی از افراد جامعه بسیار دشوار است. بسیاری از افراد به امید اینکه در آینده بتوانند یک شغل کارمندی داشته باشند به سختی درس می خوانند و عده ای دیگر که نتوانند درس بخوانند نیز راه های دیگری را انتخاب می کنند. ...

دانلود پکیج درآمدزایی 400هزارتومن ناچیز در 40دقیقه

دانلود پکیج درآمدزایی 400هزارتومن ناچیز در 40دقیقه

برای درآمدزایی فوق العاده، فقط توضیحات زیر را تا انتها بخوانید. ما درآمد شما را تضمین می کنیم. واقعا ده میلیون تومن درآمد ماهیانه هیچ چیز خاصی نیست. اینقد واسه خودتون بزرگ و دست نیافتنیش نکنین دوستان من، اگه به ضمیرناخودآگاه خودتون القا کردین که اون بزرگه و شما ...

آموزش برنامه نویسی آردوینو

آموزش برنامه نویسی آردوینو

معرفی آردوینو : آردوینو یکی از معروف ترین platform های متن باز است که روی برد های خود از میکروکنترلر های AVR و ARM شرکت atmel استفاده کرده است . هدف اردوینو استفاده از مدار چاپی واحد بود که توانست باعث شود توزیع دهنگان این platform باهم به اشتراک گذاری کد ها و شماتیک پروژه ی ...

چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان

چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان

کتاب چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان کتاب چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان خیلی از وقت ها دوست داشته اید شخص و یا همسر خود را عشق خود نمایید. عاشق شدن به تمام معنا، طوری که هیچ کسی را به اندازه شما دوست نداشته باشد شما را کامل قبول ...

تماس و پیامک ناشناس و رایگان با شماره

تماس و پیامک ناشناس و رایگان با شماره

برنامه تماس و ارسال پیام رایگان به دیگران با شماره ناشناس به صورت کاملا رایگان بدون نیاز به روت به وسیله این برنامه میتوانید با شماره دلخواه خود به دیگران زنگ بزنید. یعنی زمانی که شما با دیگران تماس می گیرید شماره دلخواهی که شما در برنامه وارد کرده اید برای شخصی که ...

چگونه هر کسی را عاشق خود کنیم ؟

چگونه هر کسی را عاشق خود کنیم ؟

چگونه هر کسی را عاشق خود کنیم ؟ خیلی از وقت ها دوست داشته اید شخص و یا همسر خود را عشق خود نمایید. عاشق شدن به تمام معنا، طوری که هیچ کسی را به اندازه شما دوست نداشته باشد شما را کامل قبول داشته باشد و یا می خواهید دل کسی را بدست بیاورید و در این راه همیشه با شکست مواجه شده ...

دانلود رایگان کتاب رستاخیز مردگان العضیف pdf نسخه

دانلود رایگان کتاب رستاخیز مردگان العضیف pdf نسخه

معرفی کتاب:رستاخیز مردگان العضیف ترجمه شده نسخه فارسی عربی وانگلیسی (رستاخیز مردگان العضیف)کتاب نکرونومیکون ( آخرت مردگان ) و یا کتاب دیوانه کننده القابی است که روی این کتاب نهاده اند.!! نام دیگرش ولی الضعیف است..!! مؤلف اصلی این کتاب فردی بدوی اهل شام به نام عبدل ال حضرت در سال ...

کسب و کار اینترنتی در منزل

کسب و کار اینترنتی در منزل

کسب درآمد میلیونی اینترنتی و تضمینی در منزل جدید ترین و مطمئن ترین روش کسب درآمد در سال 1394 تعهد و ضمانت ما : در عرض فقط یک ساعت اول کسب درآمد نمایید بعد از درآمد آن این مجموعه را خریداری نمایید می دانیم همه ما از مطالب تبلیغاتی و الکی که در مورد کسب و کار اینترنتی است خسته ...

اینترنت رایگان همراه اول و ایرانسل !!!!!

اینترنت رایگان همراه اول و ایرانسل !!!!!

توجه توجه روش هایی که کاملا قانونی هستند اما جایی آن ها را پیدا نمیکیند این روش ها بسیار ساده و کاربردی هستند و تنها با طی مراحلی ساده شما می توانید در کم تر از دو دقیقه حداقل ۱ گیگ اینترنت رایگان همراه اول و ۱۴ گیگ اینترنت رایگان ایرانسل دریافت کنید. بعضی وقت ها پیش ...

آموزش رایگان کسب درآمد از سایت الیمپ

آموزش رایگان کسب درآمد از سایت الیمپ

خیلی از دوستان سوال پرسیدن در مورد نحوه ثبت نام که ما در ویدیو زیر تمام موارد را آموزش دادیم در ویدیو زیر در مورد نحوه ثبت نام در سایت الیمپ و آشنایی با تمام اجزای مهم سایت الیمپ توضیح دادیم . برای رفتن به سایت الیمپ کلیک کنید برای شناخت کار با اندیکاتور ...

ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps

ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps

- ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps ردیابی و کنترل از از راه دور ، با وارد کردن شماره موبایل نرم افزار ردیاب شماره موبایل کاملا ایرانی و فارسی بدون نیاز به فعال بودن GPS گوشی شما و طرف مقابل با استفاده از این نرم افزار ردیاب شماره موبایل فرزندان و افراد ...

اپلیکیشن سامانه مخابرات همراه

اپلیکیشن سامانه مخابرات همراه

اپلیکیشن فوق العاده و کم یاب سامانه مخابرات با امکانات زیر که گویای محتواست قابلیت استعلام شماره موبایل قابلیت کشف مزاحم تلفنی قابلیت دریافت ریز مکالمات مشترکین تلفن همراه مشترکین حقوقی مشترکین تلفن ثابت پیش شماره ها ...

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

نام محصول: مجموعه صفرتاصد راه اندازی کارگاه جوراب بافی تهیه کننده: دوران راهبی انتشار: وبسایت بچه‌های نساجی دانشگاه یزد فرمت محصول: کتاب الکترونیکی(PDF) + ویدئو MP4 قابل پخش در: موبایل، تبلت، کامپیوتر و ... مخاطب این بسته آموزشی: تمام افراد مبتدی که حداقل سرمایه 5 میلیونی ...

آموزش کسب درآمد از اینترنت

آموزش کسب درآمد از اینترنت

آیا می دانید؟ یک راز مهم در مورد سایت های کسب درآمد از اینترنت که ممکن است ندانید. می دانید چرا سایت های مختلفی که دیده اید نتوانسته اند به شما کمک کنند کسب درآمد کنید؟حقیقت این است که اکثر این سایت های آموزشی برای کسب درآمد در اینترنت توسط ...

سوال عملی ICDL 2 همراه با جواب - ( سری اول )

سوال عملی ICDL 2 همراه با جواب - ( سری اول )

سوالات عملی ICDL2 همراه با جواب (ویندوز - اینترنت و ایمیل ) تعداد فایل : 7 نوع فایل : Pdf ...

سوال عملی Power Point با جواب

سوال عملی Power Point با جواب

دانلود نمونه سوال قطعی پاورپوینت با جواب تشریحی تعداد فایل : 2 نوع فایل : Pdf ...


مطالب تصادفی

  • استفاده از نشاسته اصلاح شده هیدروکسی پروپیل دی استارچ فسفات به عنوان جایگزین روغن در سس مایونز  ....
  • استفاده از عصاره برگ زیتون به جای آنتی اکسیدان ها و نگهدارنده های سنتزی در سس مایونز و ارزیابی تغییرات فیزیکوشیمیایی .....
  • استخراج لیکوپن از ضایعات گوجه فرنگی.....
  • استخراج پلی ساکارید از برگ گیاه هفت کول و بررسی فعالیت ضد اکسایشی و ضد میکروبی آن....
  • استخراج پروتئین از کنجاله آفتابگردان و بررسی ویژگی‌های عملکردی آن....

بندرعباس

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب