تماس با ما

فید خبر خوان

نقشه سایت

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب


اگر به یک وب سایت یا فروشگاه رایگان با فضای نامحدود و امکانات فراوان نیاز دارید بی درنگ دکمه زیر را کلیک نمایید.

ایجاد وب سایت یا
فروشگاه حرفه ای رایگان

دسته بندی سایت

محبوب ترین ها

پرفروش ترین ها

پر فروش ترین های فورکیا


پر بازدید ترین های فورکیا

برچسب های مهم

پیوند ها

اشتراک در خبرنامه

جهت عضویت در خبرنامه لطفا ایمیل خود را ثبت نمائید

Captcha

آمار بازدید

  • بازدید امروز : 552
  • بازدید دیروز : 3802
  • بازدید کل : 267059

ترجمه فصل های خدا، آفرینش، وحی و رستگاری از کتاب Contemporary Jewish Theology به همراه مقدمه تحلیلی


ترجمه فصل های خدا، آفرینش، وحی و رستگاری از کتاب Contemporary Jewish Theology به همراه مقدمه تحلیلی

چکیده؛

گسترش تفکرات و اندیشه­های اسلامی و همچنین فلسفه یونان باستان از جمله فلسفه ارسطو و افلاطون، تأثیرات بسزایی بر متفکرین یهودی قرون وسطی همچون سعدیا گائون و موسی بن میمون داشته است. این در حالی است که در دوران معاصر با رشد رنسانس، تغییر پارادایم­های علمی حاکم و هم­چنین آزادی یهودیان از بند محاصره و تشکیل دولت یهودی، تفکرات اندیشمندان این دین با توجه به شرایط زمانی جدید تغییرات ژرفی یافت. شکل گرفتن انواع الاهیات مانند الاهیات فمینیستی، الاهیات هولوکاست، الاهیات شَرّ و ... از این جمله اند. لذا به­منظور بررسی دقیق تفاوت­های میان الاهیات یهودی قرون وسطی و دوره معاصر در باب موضوعات اساسی خدا، آفرینش، وحی و رستگاری، در این پایان­نامه ترجمه مقالاتی از کتاب الاهیات یهودی معاصر[1] تألیف الیوت دورف و لوئیس نیومن بههمراه مقدمه­ای تحلیلی ارائه گردیده است. امید است این اثر بتواند در راستای ارتقاء سطح کیفی و کمی منابع فارسی در زمینه فلسفه و الاهیات یهودی در دانشگاه ادیان و مذاهب مؤثر افتد.

کلمات کلیدی: خدا، آفرینش، وحی، رستگاری، سعدیا گائون، موسی بن میمون

فهرست مطالب

 بخش اول.. 1

فصل اول- پیش درآمد.. 2

فصل دوم - پیشینیه مضامین کتاب در قرون وسطی از منظر سعدیا گائون و موسی بن میمون.. 6

2-1- خدا.. 6

2-2- آفرینش.. 15

2-3- وحی.. 20

2-4- رستگاری.. 25

فصل سوم- جمع­بندی نهایی.. 38

کتابنامه.. 43

بخش دوم.. 46

ترجمه بخش دوم کتاب الاهیات یهودی معاصر.. 46

تأملات معاصر در باب مضامین سنتی.. 47

بخش الف) خدا.. 52

باور به خدای شخص‌وار:.. 52

موضع فرا‌طبیعت‌گرایی لیبرال.. 52

در جست‌وجوی خدا.. 76

از خدا به خداشناسانه: طرحی برای الاهياتی محمولی.. 92

به سوی بازسازی‌ فمينيستی يهودي توحيد.. 106

انديشه­هایی بيشتر در باب آیين عبادت به عنوان بيان الاهيات 114

الهيات يهودي فمينستي.. 122

بخش ب) خلقت.. 132

بالهاي قمري: ارزشهاي يهودي، علم و هلاخا.. 132

صورتم را بجوی، نامم را بگوی.. 144

قسمت پ) وحی.. 157

وحی در سنت یهودی.. 157

قطعات مقدس: بازیابی الاهیات برای یهودیان مدرن.. 180

بخش ت) رستگاری.. 194

یهودی طبیعی و فراطبیعی.. 194

درباب آخرت‌شناسی يهودی.. 203

 

بخش اول

خدا، آفرینش، وحی و رستگاری از منظر سعدیا گائون و موسی بن میمون

فصل اول- پیش درآمد

پایان نامه حاضر ترجمه­ای است از کتاب الاهیات یهودی معاصر که ارائه کننده جامع­ترین نوشته­های مذهبی یهودی از نیمه دوم قرن بیستم تا به امروز است. این کتاب که گزیده­ای از تأملات و اندیشه­های متفکرین پیش و پس از جنگ جهانی دوم بوده، به صورتی کاملاً نظام مند طیف گسترده­ای از نقطه نظرات و ایده­هایی را که منعکس کننده الاهیات یهودی معاصر می­باشند را گردآوری کرده­است. این طیف گسترده شامل اندیشه­های متفکران ارتدوکس، فمینیست، اسرائیلی، آمریکایی، خردگرا، عارف مسلک و پسا مدرن است.

در این کتاب، مقدمه­های بسیار عمیقی در مورد هر بخش وجود دارد که هم راستایی و یا تضاد میان اندیشه­های گوناگون یهودی معاصر را هم از منظر تاریخی و هم از منظر فلسفی به خوبی نشان می­دهد. پس از مقدمه­ای کلی، این کتاب چهار بخش دارد. در بخش اول، گزیده­ای از مهم­ترین نوشته­های فلاسفه یهودی در اوایل قرن بیستم (کوئن[2]، روزنتسوایگ[3]، بوبر[4]، کاپلان[5] و هِشل[6]) گردآوری شده­است. بخش دوم حاوی مقالاتی پیرامون خدا، خلقت، وحی، رستگاری، عهد/بعثت و شریعت می­باشد. در بخش سوم نیز مقالات اولیه پیرامون هولوکاست و دولت اسرائیل که برای اندیشمندان یهودی معاصر بسیار اهمیت دارند، ارائه گردیده­است. بخش انتهایی این کتاب مباحثه­ای اجمالی است در مورد جهت گیری­های الاهیات یهودی در سپیده دم قرن بیست و یکم و همچنین پیشنهاداتی در مورد مطالعات بیشتر ارائه می­کند.

 این مجموعه به وسیله الیوت ان. دورف[7] استاد فلسفه دانشگاه آمریکایی یهودیت[8] در کالیفرنیا و لوئیس ای. نیومن[9] استاد ادیان دانشگاه کارلتون[10] کانادا تألیف شده­است. در دیباچه این کتاب چنین آمده است:

«کتاب الاهیات یهودی معاصر به عنوان مجلدی به همراه کتاب قبلی­مان "اخلاقیات و اصول اخلاقی یهودی معاصر"[11] (آکسفورد، 1995) ارائه می­گردد. هدف ما از این کتاب، این است که خوانندگان را با عمق الاهیات یهودی معاصر که در طول دهه­های اخیر شکل گرفته و توسعه یافته است، آشنا سازیم. به عقیده ما، این برهه تاریخی برای اندیشه­های مذهبی یهود بسیار سازنده بوده و طی این دوره مسائل سنتی از جنبه­های جدیدی مورد بررسی قرار گرفتند و همچنین دایره کسانی که در مباحث الاهیاتی صاحب­نظر بوده­اند، افزایش یافته است. در این کتاب مقالاتی از اندیشمندان بزرگ اوایل قرن بیستم را تا تأملات اخیر فمینیست­ها و پسامدرن­ها در کنار هم قرار دادیم که بتوانند پیوستگی بین الاهیات یهودی مدرن را با سنت­های گذشته به خوبی مورد تأکید قرار دهند. در این دوره­ی زمانی که تکثرگرایی دینی رواج یافتهاست، ما امیدواریم مجموعه­ای از این دست بتواند به فهم عمیق­تر مباحث مهم دین یهود کمک کند. ما این کتاب را به کسانی که به خوبی رابطه بین صمیمیت انسانی و الوهیت را به شما نشان دادند تقدیم می­کنیم. چرا که آن­ها عمیق­ترین احساسات خرسندی و شعف را که همانا عشق به خداست به زندگی ما ارزانی داشته­اند.»

نویسندگان مقالات ترجمه شده در پایان نامه یازده تن از برجسته ترین اساتید و اندیشمندان حال حاضر یهودیت می­باشند که در قالب جدول زیر به معرفی اجمالی آن­ها می­پردازیم.

 جدول 1- معرفی اجمالی نویسندگان بخش­های ترجمه شده کتاب

ردیف

نویسندگان

شمارهمقاله

توضیحات

1

آرتر ای. کوئن[12]

17

پژوهشگر یهودی اهل کشور امریکا، الهیدان و نویسنده؛ او نویسنده کتاب مشهور "بحث­ها و آموزه­ها" در مورد اندیشه­های یهودی می­باشد. او هم­چنین رمانهای متعددی نیز نگاشته است. کوئن در دوره حیات خود کتاب­های کمیاب زیادی را جمع آوری کرد و نشریه­ای را تأسیس نمود. روح و طبیعت هنری شخصیت هنرمند او در کنار دغدغه­هایی پیرامون صداقت و راستی از مضامین اصلی نوشته‌های کوئن محسوب می­شود.

2

آرتر گرین[13]

14

پژوهشگر عرفان یهودی و نئوحسیدیسم، استاد رشته ربی­های غیر فرقه­ای در کالج عبری بوستون؛ او در نیوجرسی و در خانواده­ای محافظه­کار پرورش یافت. او پدر خود را یک کافر نظامی توصیف می­کند. اما مادرش بعنوان یک زن یهودی سنتی خود را ملزم می­دانست به فرزندش تعالیم یهود را آموزش دهد. او در زمان دانشجویی در مورد موضوع خدا دچار چالش شد، لذا تلاش خود را برای یافتن رویکردهایی تازه نسبت به یهودیت آغاز نمود. گرین کتاب­های متعددی در زمنیه عرفان یهودی و حسیدیسم نگاشته است و هم اکنون به عنوان یکی از برجسته­ترین متفکران یهودی در زمینه عرفان، حسیدیم و معنویت شناخته می­شود.

3

اِلن اِم. اومانسکی[14]

12

استاد مطالعات یهودی در دانشگاه فئرفیلد[15] در کنتیکت، آمریکا؛ او هم اکنون عضو هیئت تحریریه نشریه مطالعات فمینیستی ادیان بوده و اولین چهره شاخص زن توسط خانه یهودیت فئرفیلد لقب گرفت.

4

الیوت اِن. دورف

9

ربی محافظه کار، استاد رشته الاهیات یهودی دانشگاه امریکایی یهودیت در کالیفرنیا و نویسنده؛ او بیش از هر موضوعی به فلسفه یهودیت علاقه دارد. معرفت شناسی که به مسئله چیستی و ماهیت دانش می­پردازد نیز از مسائل فلسفی مهمی است که الیوت اِن. دورف در مورد آن دارای نظریاتی می­باشد. او بر خلاف بسیاری از متدینین معتقد است دانش با عقیده متفاوت است. او کتاب­های متعددی نیز در زمنیه الاهیات و اخلاق یهودی به همراه همکار خود لوییس ای. نیومن نگاشته است.

5

ایمانوئل لویناس[16]

15

فیلسوف فرانسوی و متخصص در زمینه تلمود؛ او در دانشگاه استراسبورگ به تحصیل پرداخت و سپس در دانشگاه فرایبورگ در رشته پدیده شناسی با هایدگر آشنا شد. در همان ابتدای آشنایی با هایدگر به تفکرات او علاقمند شد. اما بعداً بعلت حمایت هایدگر از نازی­ها از او فاصله گرفت. تفکرات اصلی او در زمینه­های اخلاق و "دیگری[17]" است. او معتقد است دیگری را نمی­توان به عنوان یک موضوع[18] مورد بررسی قرار داد.

6

هَرلد ام. شولوایز[19]

10

ربی امریکایی و نویسنده؛ او در خانواده­ای سکولار متولد شد که به سنت­های یهود و صهیونیزم احترام می‌گذاشتند. هرلد در سال 1945 از دانشگاه یشیوا در رشته فلسفه فارغ التحصیل شد. او بنیادی یهودی را با عنوان درستکاری و با هدف کمک به پارسایان نیازمند تأسیس نمود. هم چنین در این بنیاد به معلمان، تاریخ هولوکاست آموزش داده می­شود.

7

لوئیس جیکبز[20]

8

نویسنده و الهیدان برجسته و مؤسس یهودیت محافظه کار؛ او به ویژه در زمینه آشتی دادن بین یهودیت ارتدوکس و دنیای مدرن بسیار تلاش نموده است. جیکبز هم چنین در مورد وجود خدا، درد، زندگی اخروی و معجزه قلم زده است.

8

مارشا فالک[21]

11

نویسنده؛ او دارای مدرک کارشناسی در رشته فلسفه و دکتری در رشته ادبیات انگلیسی و عبری می­باشد. او به مدت 15 سال در رشته­های ادبیات انگلیسی و عبری، مطالعات یهودی و کتاب مقدس به تدریس پرداخته است.

9

نیل گیلمن[22]

16

ربی امریکایی، فیلسوف و یهودی محافظه کار؛ او در رشته فلسفه از دانشگاه کلمبیا و در مقطع دکتری فارغ التحصیل شد. گیلمن یکی از اعضاء کمیسیون یهودیان محافظه کار و استاد فلسفه یهودیت در مدرسه دینی منهتن می­باشد.

10

استیون اشوارتس شیلت[23]

18

ربی، فیلسوف، الهیدان و روزنامه نگار؛ او در سال 1965 در دانشگاه واشنگتن به عنوان استاد رشته فلسفه و الاهیات یهودی برگزیده شد. او مقالات علمی متعددی در زمینه‌های اخلاق، زیبایی شناسی، آخرت شناسی و هلاخا[24] نگاشته است.

11

دیوید دابلیو. وایس[25]

13

استاد باکتری شناسی و امینولوژی؛ او که متولد اتریش می­باشد در سال 1939 به امریکا گریخت. او هم چنین در زمینه­های شریعت و فلسفه یهود قلم زده است شامل کتاب بالهای کبوتر: ارزشها، علم و هلاخای یهودی.

 

در این مقدمه پیشینه مضامین ترجمه شده، یعنی خدا، آفرینش، وحی و رستگاری، در اندیشه­ی دو تن از عالمان سنتی قرون وسطای یهودی بررسی می­شو. تطبیق این رویکرد سنتی با رویکرد الاهیات نوین یهودی می­تواند فضا و پیشینه­ی این بحث را بیشتر و بهتر نشان دهد. ذکر این نکته حائز اهمیت است که اسامی اشخاص و افراد گوناگون و اصطلاحات علمی یهودی بکار رفته در این اثر بر مبنای کتاب­های مرجع گوناگونی همچون فرهنگ اسامی و اصطلاحات فریبرز مجیدی و درسنامه­های باورها و آیین­های یهودی ترجمه رضا فرزین، جوداییکا و فرهنگ هزاره ترجمه شده است.

فصل دوم - پیشینیه مضامین کتاب در قرون وسطی از منظر سعدیا گائون و موسی بن میمون

فاصله زمانی قرن پنجم میلادی تا حدود قرن چهاردهم و پانزدهم میلادی در اروپا را «سده­های میانه» می­نامند. قرون وسطی یا سده­های میانه، نام یکی از چهار دوره­ای است که برای تقسیم بندی تاریخ اروپا استفاده می­شود. این چهار دوره عبارت بودند از: دوران کلاسیک باستان، قرون وسطی، عصر نوزایی (رنسانس) و دوران جدید یا مدرن که از سال 1600 میلادی شروع می­شود. قرون وسطی عصری است که در آن تفکر غربی شکل گرفت. تفکر قرون وسطی به طور اساسی دینی است و دغدغه گسترش دین و دفاع از آن مهمترین دل­مشغولی متفکران غربی در این سده­ها بوده است[26]. با این حال، بعلت اینکه کلام و فلسفه یهودی متأثر از اندیشه­های اسلامی بوده است، قرون وسطی مسیحی چندان تأثیری بر اندیشمندان یهودی نداشته است.

2-1- خدا

2-1-1- اهمیت موضوع خدا در میان یهودیت

قوم یهود با اعتقاد به خدای یگانه، قادر، عالم و متعال در سرزمین فلسطین، در کنار اقوام دیگر می‌زیست. خدای یهود قبل از عالم وجود داشت و بعد از آن هم خواهد بود. یعنی او وجودی خارج از عالم دارد. این قوم در مرحله دوم حیات دینی خود، یعنی پس از تبعید به بابل به روشنی تعالی خدای خود را تبیین کرد. خدایی که خارج از عالم است و وجود عالم وابسته به اوست. او عالم را از عدم خلق کرده و اراده­اش بر آن حاکم است. دین این قوم بر اساس پیمانی تاریخی شکل گرفت. ابراهیم به نمایندگی از این قوم با یهوه[27]، خدای یگانه، پیمان بست که در عوض حمایت او از این قوم و راهنمایی آن به سرزمین موعود، او را به عنوان خدای یگانه بپرستند و از دستوراتش پیروی کنند[28]. این پیمان و تبعیت از فرامین یهوه در دوره‌هاي مختلف تاریخی از طریق پیامبران الهی به یاد قوم بنی اسرائیل آورده می­شد. روایت این پیمان و روابط این قوم با خدایش در کتاب تورات باقی مانده است. کتابی که تاریخ این قوم و ارتباطش با خداوند را همراه با روايت خلقت آسمان­ها و زمین، شرح می‌دهد و به عنوان متن مقدس و مرجع دینداری مورد احترام این قوم است. بدین ترتیب رابطه این قوم با خدایش از طریق متنی مقدس و افرادی بود که به عنوان واسطه، پیام خدا را برایشان بازگو می­کردند. در مرحله بعد، سازمان منظم روحانیت، کمابیش جایگزین پیامبران به عنوان واسطه رستگاری شد.[29]

دین یهود دینی است کاملاً تاریخی و تاریخ برای آن دارای معناست و در واقع می­توان ادعا نمود این دین دارای فلسفه تاریخ است. یک فرد یهودی هویت خود را در این تاریخ می‌جوید و دیدی تاریخی به عالم دارد. تاریخی که یک بار اتفاق افتاده و ابتدا و انتهایش مشخص است و براساس اراده یهوه اداره می‌شود. یهودیان معتقدند قوانین و سنت­های حاکم بر این تاریخ خواست و اراده خداوند بوده و این تاریخ، فقط تاریخ انسان و جامعه­اش نیست بلکه تاریخ عالم و طبیعت نیز هست، بنابراین اراده الهی بر طبیعت حاکم است. اما از آنجا که یهودیان اراده خدا را متعالی‌تر از آن می­دانستند که معرفت به ذاتش در قابلیت­های بشری بگنجد؛ موضوع طبیعت برای آنها امری ناشناخته می­نمود. چرا که هر لحظه ممکن بود که براساس خواست خداوند اتفاقی بیفتد. قانون ثابتی که بتوان با آن آینده را پیش‌بینی کرد وجود نداشت، چنانکه معجزات بسیار برخلاف جریان عادی امور اتفاق می‌افتاد. پس اگر حادثه‌ای خوش مثل شکافتن دریا و عبور از آن در خروج از سرزمین مصر رخ داد و اگر در سال­هایی نغمت­های طبیعی یا انسانی ناگواری رخ می‌داد، نشان دهنده این بود که این قوم اعمال ناشایستی انجام داده، پیمان خود را با خدای یهود شکسته و از فرامین، اطاعت نکرده است و در نتیجه یهوه بر آنها خشم گرفته است. بر مبنای این اندیشه می­بایست تسلیم اراده الهی شد، فرامینش را به طور کامل به کار بست تا خشمش فرونشیند و طبیعت به آدمیان روی خوش نشان دهد. بدین ترتیب طبیعت شناسی در نزد این قوم پیشرفت چندانی نداشته و چون معتقد بودند که طبیعت بنفسه دارای قوانین نیست و اجزاء آن را به طور ذاتی علت وقوع پدیده‌ها نمی­دانستند، در شناخت طبیعت نیز هیچگونه تلاشی از خود بروز نمی­دادند. به همین ترتیب، جوامع یهودی متأثر از این اندیشه همواره خود را تسلیم محض قوانین دانسته و در قانونگذاری و اداره جامعه هیچ نقشی برای خود قائل نبودند. قوانین از طرف خداوند ابلاغ می‌شد و جامعه تنها به دنبال تبعیت از این قوانین و پیروی از متولیان دین بود.[30]

از آغاز تاریخ یهودیت، خدا محور حیات و اندیشه دینی یهود بوده و یهودیان در مورد خدا به تفکر و تأمل پرداخته­اند. بنابراین خدا و اراده او در شریعت یهود نقش بسزایی دارد و تمام اندیشمندان یهود برای اثبات خداوند نظریاتی را مطرح کرده­ و به این موضوع پرداخته­اند. حال در این فصل می­خواهیم مباحث ترجمه شده در پایان نامه را از منظر دو فیلسوف و اندیشمند قرون وسطی که اندیشه­های آنان تا به امروز تأثیر فراوانی بر الاهیات و شریعت یهود گذاشته است، بررسی نماییم. این دو متفکر عبارتند از: سعدیا گائون و موسی بن میمون.

سعدیا بن یوسف معروف به گائون، متفکر و اندیشمند یهودی قرن نهم میلادی است. سعدیا اعتقاد دینی و عقل را با هم سازگار می­دانست و بر این مبنا سعی در اثبات خدا نمود. مهم­ترین اثر او کتاب فلسفی الامانات و الاعتقادات است.

موسی بن میمون طبیب، فقیه و فیلسوف برجسته یهودی قرن دوازدهم است که نقش بسزایی در الاهیات یهودی داشته است. همه آثار ابن­میمون به جز نوشته­های پزشکی او اهمیت الاهیاتی دارند. سه اثر بسیار مهم وی، از منظر الاهیاتی، عبارتند از: شرحی بر میشنا که در آن اصول سیزده گانه یهودیت را از نگاه خود شرح می­دهد و به هلاخا جایگاهی الاهیاتی می‌بخشد؛ دلالة الحائرین و مجموعه قوانین یهودی در کتاب میشنه توراه. لذا قرار گرفتن این موارد در کنار ترجمه بخش­های کتاب مذکور می­تواند ارزش افزوده قابل قبولی برای خوانندگان فراهم آورد.

2-1-2- خدا از منظر سعدیا گائون

نخستين فيلسوف در زنجيره فيلسوفان يهودي در قرون وسطي سعديا بود كه «پدر فلسفه يهود» ناميده شده است. سعديا عميقاً متأثر از متكلمان مسلمانی است كه بر كاربرد عقل به ‌عنوان ابزار دستيابي به معرفت الهي تأكيد مي‌كردند[31]. در عين حال، سعديا در مورد مسائل فلسفي به شيوه‌اي مستقل بحث مي‌كند. او در كتاب الامانات و الاعتقادات كوشيد به اثبات رابطه متقابل ايمان و عقل بپردازد. از نظر سعديا، هر نوع تعارضي بين ايمان و عقل محال و تصورناپذير است، زيرا هر دو ريشه در ذات الهي دارند. تنها تفاوت ميان آن دو تفاوت در روش است. بدین صورت که ايمان نسبت به عقل رويكردي سريع‌تر و مستقيم‌تر به حقيقت ديني ارائه مي‌كند. به علاوه، ايمان و عقل از ديدگاه سعديا مكمل ضروري يكديگر براي شناخت حقيقت هستند. ايمان عقل را از شك‌ها و دودلي‌هايي كه ممكن است به آساني در دام آنها گرفتار شود نجات مي‌بخشد، و عقل به ايضاح و بسط و گسترش تعاليمي كه از راه وحي منتقل می­شود كمك می­نماید[32].

سعدیا همچون متکلمان معتزلى در ارتباط با وحدانیت خدا مى­گوید: «لازمه تعدد صفات خدا مرکب بودن ذات اوست». در نتیجه مى­گوید اوصافی همچون «حیات»، «قدرت مطلق» و «علم مطلق» را باید به عنوان لوازم مفهوم خداى خالق فهمید نه همچون صفات خود خدا و این سه واژه را اوصافی متمایز از ذات او به حساب نمی­آورد[33]. او معتقد است به دلیل محدودیت­هاى زبان ناگزیریم خدا را به وسیله این اوصاف توصیف کنیم، ولى اینها به هیچ وجه مستلزم کثرت در خدا نیست. وی صفات خدا را با تأکید بر وحدت درونی و بساطت ذات او بیان می­کند. در پرتو این نکات، سعدیا اثبات مى­کند که تعابیر انسان­گرایانه موجود در کتاب مقدس را نباید به صورت تحت اللفظى لحاظ کرد، زیرا مستلزم کثرت در خدا مى­شود. پس هنگامى که در کتاب مقدس مى­خوانیم که خدا سر، چشم، گوش، دهان، صورت یا دست دارد، این اصطلاحات را باید به معناى مجازى فهمید. به همین ترتیب، هنگامى که فعل انسان به خدا نسبت داده مى­شود یا هنگامى که خدا به صورت انسان ظاهر مى­شود، چنین اوصافى را نباید به صورت تحت اللفظى تفسیر کرد[34]. او به پيروي از متكلمان، جهان آفرينش را قاطع‌ترين برهان براي اثبات وجود خدا مي‌يابد. از اين‌رو، او شرح نظام فلسفي خود را با اثبات اين نكته آغاز مي‌كند كه جهان از عدم و در زمان آفريده شد، و اين پايه‌اي براي براهين او جهت اثبات وجود آفريننده­‌اي كه سرمدي، حكيم و قدير است فراهم مي‌سازد. سعديا از يگانگي خداوند در مقابل تثليث مسيحيان و ثنويت پارسيان دفاع مي‌كند[35]. او معتقد است خداوند نه تنها از لحاظ عددي يگانه است، بلكه همچنين مطلقاً بسيط و روح محض و عاري از هر نوع صفت يا ويژگي مادي است. بدين‌سان آن توصيفات متعدد خداوند در كتاب مقدس را كه با اين تصور فلسفي از ذات الهي در تعارض هستند بايد صرفاً مجازي دانست[36].

سعدیا تأكيد مي‌كند كه اگر حيات را به خاطر عبادت خداوند انكار و ترك كنيم، هيچ امكاني براي اطاعت يا نافرماني در برابر بسياري از دستورهاي ديني نخواهيم داشت.

خداوند براي اين كه انسان را قادر گرداند از دستورهاي تورات پيروي كند، به او روح و قوه درک بخشيده­ است و لذا به او آزادي اراده و نيز قدرت تميز بين خير و شر، برطبق ملاك‌هايي كه تورات تعيين كرده، عطا فرموده است. الاهیات سعدیا همانند معتزلی­ها مبتنی بر دو اصل یگانگی خداوند و اصل عدالت است. اصل عدالت این دیدگاه را مورد چالش قرار می­دهد که می­گوید: «تبیین اینکه چه چیز عدل و یا خیر است انحصاراً به اراده خداوند بستگی دارد؛ اراده­ای که هیچ کدام از معیارهای اخلاقی نمی­توان در مورد آن اعمال کرد»[37]. بر اساس چنین دیدگاهی یک وحی از طرف خدا می‌تواند عملی را که اکنون عموماً شر تلقی می­شود، به عمل خیر تبدیل کند. در برابر این نوع تفکر، سعدیا و معتزلی­ها معتقد بودند که خوب و عادل بودن و یا شر و غیرعادل بودن، از خصوصیات ذاتی اعمال انسانی است و نمی­تواند با فرمان خداوند تغییر کند. مفاهیم عدالت و خیر­ - آنگونه که انسان آنها را درک می­کند - برای خود خداوند نیز الزام آورند. به تعبیر لایبنیتس[38] خداوند فقط می­تواند «تا آن جایی که خوب می­نماید» عمل کند[39]. مطابق نظر سعدیا چون انسان یک شناخت پیشینی از خیر و شر و عدل و ظلم دارد، این واقعیت که قضاوت‌های اخلاقی انسان در مورد خداوند معتبر است به این معنا است که شناخت­های اخلاقی انسان نیز همان شناخت­های الوهی هستند. این دیدگاه از نظر کسانی چون سعدیا که معتقدند انسان برای نیکی پاداش و برای بدی کیفر می­بیند، نمی­تواند با جبرگرایی جزمی منطبق باشد. این مخالف عدالت خداوند است که انسان­ها را برای چیزی که نمی­توانند دخالتی در انجام آن داشته باشند عقاب کند و یا پاداش دهد. بنابراین، انسان باید فاعل مختار باشد. در یهودیت عقیده آزادی اراده و عمل انسان پیشینه آبرومندی دارد و به نظر نمی­رسد که موضع سعدیا در این مسئله، مخالفتی را برانگیخته باشد. راه حل ساده سعدیا برای آشتی دادن اختیار با علم پیشین خداوند، ظاهراً با راه حل­های دینی و سنتی مطابق است. خداوند به همه افعالی که انسان در آینده انجام خواهد داد علم قبلی دارد، اما این آگاهی قبلی، تزاحمی با آزادی انسان، که او را قادر می­سازد هر کاری را - چه خیر و چه شر- که مایل است انجام دهد، ندارد.

وظیفه شریعت این است که انسان را به تحقق اعمال نیک وادار سازد و از کارهای بد باز دارد. از آن جا که سعدیا معتقد بود انسان آگاهی پیشینی به خیر و شر دارد و این آگاهی با اصولی که زیربنای مهم­ترین بخش­های شریعت وحیانی هستند، هماهنگ است، مجبور شد این سؤال را طرح کند که چرا این شریعت به خود انسان محول نشده است؟ با وجود این، او توانست خاطرنشان سازد در عین حال که عقل انسانی تصدیق می­کند برخی افعال - فی المثل قتل و یا دزدی- شر هستند، اما نمی­تواند بنفسه بهترین تعریف ممکن را در این مورد ارائه دهد که چه چیزی تجاوزی خاص را تشکیل می­دهد و همین طور اگر هیچ راهنمای دیگری غیر از تفکرات خود نداشته باشد نمی­تواند جزایی را که با جرمی متناسب است معین کند. در هر دو موضع، دستورهای شرع بهترین پاسخ ممکن را ارائه کردهاند. سعدیا احکام شریعت را - که مطابق با اوامر عقل انسانی است - احکام «عقلانی» یا «عقلی» نامید؛ بر طبق نظر او، این احکام شامل وظیفه شکرگزاری از خالق به دلیل نعماتی است که به انسان ارزانی داشته است[40]. سعدیا تصدیق کرد تعداد قابل ملاحظه­ای از احکام - و فی المثل آنهایی که به مسئله ممنوعیت کار در روز شنبه مربوط است - به این دسته تعلق ندارند. با وجود این، او معتقد بود که وجوب تبعیت از آنها را می­توان از این حکم «عقلی» به دست آورد که انسان را مکلف می­سازد سپاسگذار خداوند باشد، چون این سپاسگذاری مستلزم تبعیت از دستورهای او است.

2-1-3- خدا از منظر موسی بن میمون

موسی بن میمون برجسته­ترین الهیدان فلسفی دوره میانه در کلام و فلسفه یهودی است. وی در یهودیت به حدی اهمیت دارد که درباره او گفته­اند: «از موسی تا موسی، همچون موسی نیامده­است[41]». که در اینجا منظور حضرت موسی (علیه السلام) و موسی بن میمون است. ابن­ميمون ژرف‌انديش‌ترين متفكر ديني و عقل كل زمانه‌اش بود که در اوج عصر زرين يهوديان اسپانيا جاي داشت. او وجود خداوند و یگانگی او را با برهان فلسفی و از راه "فرض قدم عالم" اثبات می­کند. او راه درست اثبات خداوند را فرض قدم عالم می­داند، نه آنکه قدم عالم امری یقینی و برهانی باشد. وی براهین متکلمان بر حدوث عالم را که مقدمه اثبات خداوند است مخدوش می­داند و می‌گوید حداکثر کاری که متکلمان بتوانند انجام دهند این است که ادله قدم عالم را نقض کنند، اما نمی­توانند حدوث عالم را اثبات کنند. مقدمات ابن­میمون، مبتنی بر امتناع عدم تناهی ابعاد و امتناع وجود مقادیر نامتناهی در آن واحد است و تمام حرکات را منتهی به حرکت فلک می­داند. وی حرکت و زمان را ازلی فرض می­کند و از این مسئله، که هر حرکتی محرک میخواهد و فلک محرک همه حرکات است نتیجه می­گیرد که محرک فلک باید بیرون از او و غیر جسمانی باشد و آن محرک همان «صانع عالم» است. ابن­میمون بر اساس اعتقاد به شریعت یهود عالم را حادث می‌داند. از منظر او وحدانیت و یگانگی خداوند از راه برهان اثبات می­شود و صرف اعتقاد به آن کافی نیست. وی می­گوید توحید حقیقی آن است که در خداوند هیچ­گونه ترکیب و انقسامی نیست؛ ازین­رو خداوند دارای صفات ذاتی نیست و متصف بودن خداوند به صفات ممتنع است. بنابراین صفات خداوند را سلبی می­داند و ذکر اوصاف ثبوتی برای خداوند را شرک می­شمارد. موسی بن میمون معتقد است صفاتی که برای خداوند مطرح شده همگی بواسطه کثرت افعالی است که از وی صادر می­شود، نه اینکه در ذات او کثرتی باشد؛ بنابراین الاهیات ابن میمون در باب صفات خداوند یک نوع الاهیات سلبی است[42].

ابن­میمون میان اعتقاد و یقین ناشی از برهان فرق می‌نهد و می‌گوید: «اعتقاد در گفتار کار آسانی است و چه بسیار مردمِ کم‌خردی که به صرف گفتار عقایدی را حفظ می‌کنند و معنی آن را تصور نمی‌کنند، اما آنکه همتی عالی دارد و می‌خواهد وحدانیت حقیقی خدا را از روی برهان و یقین به دست آورد، به صرف اعتقاد اکتفا نمی‌کنند، چه وحدانیت حقیقی خداوند آن است که در آن اصلاً ترکیبی و انقسامی نباشد و به همین جهت چنین کسانی خدا را دارای صفات نمی‌دانند». او می‌گوید: «خداوند هرگز دارای صفت ذاتی نیست و همچنانکه جسم بودن او ممتنع است، متصف بودن او به صفات نیز ممتنع است و هرکه خداوند را واحدِ دارای صفات بداند او را فقط در لفظ واحد و در معنی و حقیقت متعدد می‌داند». خلاصه آنکه خداوند از هر جهت واحد است و صفات متعددی که برای او شمرده‌اند، به جهت کثرت افعال صادر از اوست، نه به جهت کثرت در ذاتش.ابن‌میمون صفات حقیقی خدا را صفات سلبیۀ او می‌داند، اما ذکر اوصاف ایجابی و ثبوتی برای او را نوعی شرک می‌شمارد[43].

ابن­میمون معنی علت و فاعل را یکی می‌داند و قول متکلمان را که خدا را فاعل می‌نامند، اما علت نمی‌خوانند، رد می‌کند و می‌گوید: «اهل کلام نمی‌خواهند خدا را علت بدانند، زیرا علت ناگزیر از معلول است و اگر خداوند علت باشد، جهان به ناچار و به ضرورت معلول او خواهد بود و این سبب اعتقاد به قدیم بودن عالم می‌شود، اما اگر خداوند را "فاعل" بدانند، چنین محظوری لازم نخواهد آمد، زیرا "فاعل بودن" دلالت بر اختیار می‌کند و ضرورتی نیست که با وجود فاعل، مفعول و ساختۀ او هم موجود باشد[44]». وی می‌افزاید: «فرقی میان علت و فاعل نیست، زیرا اگر علت را "بالقوه" بگیرند، همان فاعل خواهد بود و اگر فاعل را "بالفعل" بگیرند، همان علت خواهد بود[45]».

ابن‌میمون در مورد علم خداوند می‌گوید: «علم خداوند تجدد پذیر نیست، یعنی چنین نیست که خداوند امروز چیزی را بداند که دیروز آن را چنین نبوده یا خداوند امروز چیزی را بداند که دیروز آن را نمی‌دانست». از سوی دیگر جایز نیست که خداوند علم­های متعدد متکثر به یکایک موجودات داشته باشد. عقیده متشرعان در باب علم خدا این است که او دارای علم واحدی است و علم او به اشیاء کثیر و متعدد واحد است و تعدد موجودات و معلومات موجب تعدد علم او نمی‌شود، همچنانکه موجب تعدد وجود او هم نمی‌شود. همچنین در نظر متشرعان خداوند به اعدام و بی‌نهایت نیز علم دارد. اما فلاسفه به‌طور قطع گفته‌اند که علم خداوند به اعدام و به بی‌نهایت تعلق نمی‌گیرد و علم او متجدد نیست و فقط به شیء ثابت لایتغیر علم دارد. اشتباه فلاسفه در این است که میان علمِ ما و علم خداوند مشابهت برقرار کرده‌اند و علم خدا را با علم ما قیاس کرده‌اند[46].

ابن‌میمون در بحث تأویل بیان می­دارد الفاظی که درباره خدا در تورات و کتب دینی یهود به کار رفته است، به معنی لفظی و لغوی آن نیست. او به طور مثال می‌گوید: «اینکه در سفر تکوین (1: 26) سخن از آفرینش انسان به صورت و شکل خدا آمده­است، مراد صورت و شکل به معنی لغوی و ظاهری نیست، بلکه به معنی حقیقت و صورت نوعیه است و صورت نوعیه انسان ادراک عقلی اوست و آفرینش انسان به صورت و شکل خدا به معنی عقلانیت و ادراک معقولات است[47]». نیز مقصود از رؤیت خدا ادراک و نظر عقلی است، نه درک حسی، تا تجسیم و تشبیه لازم آید[48]. یا "جلوس" که در لغت به معنی نشستن است، معنی استعاری آن، حالت ثابت مستقر غیر متغیر است و به همین معنی است آنچه در تورات درباره خدا آمده که او را ساکن سماوات خوانده­است[49]؛ یعنی ثابت و مستقری که تغییری در او راه نمی‌یابد[50]. همین‌طور است معانی کلماتی از قبیل آمدن، نزول، صعود و خروج، وجه، دست و پا و نظایر آن که درباره خدا به کار رفته است.

2-2- آفرینش

2-2-1- خلقت و آفرینش در یهودیت

مسئله خلقِ نخستین از کهن­ترین مسائلی است که ذهن متفکر بشر را به خود مشغول کرده است و از دير باز، داستان آفرينش در ميان مردم جهان مطرح بوده و در طول تاريخ ذهن انسان را اين سؤال به خود مشغول داشته است: «جهان هستي را که آفريده و چگونه آفريده است؟». برخي مردم در پي جواب سؤال فوق دست به دامان طبيعت بردند تا راز آفرينش را کشف و برملا­ کنند، همچنین متفکرانی از مکاتب گوناگون فکری را بر آن داشته تا به صورتی به تبیین و تفسیر این آفرینش بپردازند.

در باورهای یهودی از دو روایت راجع به آفرینش سخن به میان آمده‌است. روایت نخست در ابتدای سفر پیدایش از کتاب مقدس عبری است که در آنجا سخن از چگونگی آفرینش جهان بوسیله خداوند در طی شش روز به میان می‌آید. آفرینش با فرمان الهی صورت می‌پذیرد. که نخستین آیه سفر پیدایش ما را به آغاز جهان می­برد. آنجا که خداوند دست به خلقت زد: «در ابتدا، خدا آسمان­ها و زمین را آفرید[51]». در کتاب یوبیل­ها که در قرن دوم قبل از میلاد نگارش یافته است در باب داستان پیدایش چنین آمده­است: «وی در نخستین روز آسمان­های بلند و زمین و آب­ها و همه روح­هایی را که خدمتکار اویند، آفرید. او اعماق و تاریکی، بین الغروبین و شب، و روشنایی و سپیده­دم و روز را آفرید و آن­ها را با معرفت قلب خویش آماده کرد. او در روز چهارم خورشید و ماه و ستارگان را آفرید و آن­ها را در فلک آسمان گذاشت تا بر زمین روشنایی دهند و بر روز و شب فرمانروایی کنند و نور را از تاریکی جدا سازند[52]». در روز پنجم آفرينش پرندگان و ماهی­هاصورت می­گیرد، روز ششم آفرينش حيوانات و انساناست، انسان از خاک زمین ساخته می‌شود و خداوند نفس خود را در او می‌دمد. و خدا گفت: «آدم را به صورت ما و موافق و شبیه ما بسازیم... پس خدا آدم را به صورت خود آفرید... ایشان را نر و ماده آفرید. و خدا ایشان را برکت داد[53]». همچنین در کتاب دوم مکابیان آمده­است: «آسمان و زمین و هرآنچه را که در آن­هاست، نگاه کن و به آن که خدا آن­ها را نه از چیزهای موجود آفریده، و مردمان نیز چنین آفریده شدند[54]».روز هفتم که به گفته تورات خداوند روز تعطیلی و استراحت به حساب آورده است از منظر یهودیان روز سبت است که آنان نیز در این روز دست از کار کشیده و به استراحت و عبادت پروردگار می­پردازند[55].

از منظر یهودیان شش چیز بر آفرینش جهان پیشی گرفت که برخی از آن­ها واقعاً آفریده­ شدند، ولی آفرینش بقیه در نظر گرفته شد. تورات و تخت خداوند آفریده­شدند. آفرینش مشایخ قدیم، بنی اسرائیل، معبد و نام ماشیح در نظر گرفته­شد. بنا بر نظر یهودیان تصمیم بر آفرینش قوم بنی اسرائیل بر هر چیز دیگر مقدم بود[56]. بر این اساس هدف خلقت خداوند، انسان است. گزارش كتاب مقدس از «آفرينش» در سفر پيدايش، باب‌هاي 1 و 2، از نظر يهوديت تعليم‌دهنده اين معناست كه آدمي در ميان همه مخلوقات اهميت محوري دارد. تصوراتي كليدي مانند آفريده شدن آدمي به صورت خدا (26:1 و 27)، فرمان به انسان براي پر كردن زمين، تسلط بر آن و فرمانروايي داشتن بر همه مخلوقات زميني (28:1)، و اين تصور كه آدمي تافته‌اي جدابافته از ديگر مخلوقات است و نمي‌تواند از ميان آنان همدمي برگيرد (20:2)، در انديشه يهود به ساختاري بسيار انسان‌محور مي‌انجامد. انسان در انديشه يهود آن چنان بزرگ دانسته شده كه در بندهايي از نوشته‌هاي تلمود از اين معنا ياد مي‌شود كه آدمي، و بالاخص يهودي، از ملائك برتر است.

2-2-2- خلقت از منظر سعدیا گائون

سعدیا گائون در توضیح کلام الهی، کلام خدا را به دو بخش تقسیم می­کند[57]:

1) کلامی که نیازمند به محل است و این کلام امر، نهی و خبر است که در جسمی از اجسام حادث می­شود و به واسطه این کلام خدا بندگان را بر انجام عملی فرمان می­دهد.

2) کلامی که نیازمند به محل نیست. این کلام همان «کن» است که فعل آفرینش حضرت حق با آن صورت می­گیرد. این «کن» نیازمند «کن» دیگری نیست تا تسلسل پیش آید. این فعل از آنجا که ایجاد کننده است نیازمند به محل نیست و همان «امر تکوین» است. سعدیا بین دو معنای لفظ «کلمه» خدا یعنی «کلام ارتباطی» و «کلام آفرینش­گر» در کتاب مقدس فرق می­نهد و می­گوید «کلمه» خدا زمانی که در ارتباط خدا با یک پیامبر به کار می­رود، به یک امر واقعی اشاره دارد که خدا آن کلام را در هوا و در زمان ارتباط با پیامبر می­آفریند و آن کلام، کلام ارتباطی است؛ اما زمانی که کلام در مورد فعل آفرینش­گر خدا به کار رود، مدلول آن تنها اراده و تدبیری است که خدا با آن تمام افعال آفرینش­گر خود را انجام می­دهد. به معنایی دیگر، صانع اشیا را با امر، نیت و اراده خویش خلق کرد و این صنع خدا از روی هدف بود نه از روی عبث، غفلت و یا الزام. آفرینش خدا یکباره بود و نه به صورت تدریجی و جزء به جزء.

از منظر سعدیا هنگامی که گفته می­شود «کلام الهی» به این معنا نیست که همراه خداوند کلمه­ای است که همواره خلق می­کند. منظور از لفظ صنع، خلق است، نه اینکه خلق یک چیز باشد و نیت و حکمت و اراده او چیزهای دیگر. منظور این نیست که خدا اشیا را با وسیله­ای به نام «حکمت» خلق کرد بلکه مراد این است که خدا اشیاء را چنان با صفت اتقان و احکام آفرید که هر بیننده­ای خواهد یافت که حکیمی آن را آفریده­است.

سعدیا گائون در کتاب خود، سیزده دیدگاه در باب آفرینش را مطرح می‌کند؛ که در اینجا مجالی برای تشریح این سیزده دیدگاه نیست و تنها به نظر خود سعدیا اشاره می­کنیم. سعدیا گائون در باب آفرینش قائل به «خلق از عدم[58]» است. سعدیا در این نظریه هم­نظر با معتزلیان است. اما تفاوت سعدیا با ایشان در این باب است که معتزلی­ها معتقد به دکترین خلقت پیوسته جزءِ لایتجزی هستند[59] (یعنی خلقت در ریزترین اجزاء دائماً در حال انجام است). سعدیا در کتاب الامانات و الاعتقادات سه گام برای اثبات این نظریه بیان می­دارد. او در ابتدا با چهار اثبات برای آفرینش دنیا آغاز می­کند (که به ترتیب متناهی بودن، ترکیب، تصادفی بودن و زمان است). سپس او با سه برهان برای چرایی اینکه خلقت باید به وسیله­ی یک خالق بیرونی رخ دهد ادامه می­دهد (در تضاد با برخی ایده­های خود آفرینشی جهان[60]) و با بیان چگونگی خلق از عدم (در تضاد با آفرینش از درون ماده­ای که قبلاً وجود داشته است) این سه مرحله را به اتمام می­رساند. هری ولفسن معتقد است سعدیا چهار اثبات خود را در مورد خلقت جهان برمبنای سنت­های کلام اسلامی بنا نهاده است[61].

2-2-3- خلقت از منظر موسی بن میمون

به گفتۀ ابن‌میمون آراء مردم در حدوث و قدم جهان بر سه‌گونه است: نخست آنکه جهان و هرچه در او هست، حادث است و خداوند همۀ اشیاء را از عدم مطلق آفریده است، به این معنی که جهان پیش از آفرینش مطلقاً نبوده است و خداوند به قدرت خود از ناچیز، چیز آفریده است و حتی زمان هم حادث است، زیرا عارض بر حرکت است و حرکت هم عارض بر جسم است و از این‌رو عالم نمی‌تواند مسبوق به زمان باشد. «زمان و حرکت از جملۀ این عالمند و هر دو حادثند. این عقیدۀ ارباب ادیان و عقیدۀ شریعت موسی است[62].» رأی دوم رأی افلاطون است که می‌گوید: «محال است شیئی از عدم به وجود آید و معدوم شود و هرچیز مسبوق به ماده و صورتی است، تا بی‌نهایت. به همین جهتعالَم قدیم است.» اما بنابراین رأی آسمان و افلاک قدیم نیستند، بلکه حادث هستند، منتها از چیز دگری آفریده شده‌اند. ابن‌میمون می‌گوید: «فرق رأی ما با رأی افلاطون این است که ما می‌گوییم جهان از عدم مطلق به وجود آمده است، اما او هیچ‌چیز را مسبوق به عدم نمی‌داند[63].» رأی سوم رأی ارسطو است که آسمان و افلاک را قدیم ازلی و فاسد نشدنی می‌داند. اصحاب هر سه رأی قائل به وجود صانعند، اما کسانی هم هستند که معتقدند جهان را آفریننده‌ای نیست و عالم علتی ندارد و برحسب اتفاق به وجود آمده است و این رأی اپیکور و اتباع اوست[64]. ابن­میمون پیرامون رأی ارسطو در ترجیح قدم عالم بر حدوث آن معتقد است این امر نزد ارسطو، برخلاف آنچه می‌پندارند، برهانی نیست و فقط نقص آن نزد او کمتر از آراء دیگر است. خود ابن‌میمون ادلۀ حدوث یا قدم عالم را کافی و برهانی نمی‌داند. به عقیدۀ او دلیل­های هر دو طرف قضیه قابل نقض و رد است، اما چون بنا بر شریعت موسی عالم حادث است، او نیز عالم را حادث می‌داند[65].

براى مثال، ابن­میمون گویا کاملاً راضى است که تعالیم ربیان و حتى تعالیم کتاب مقدس به منظور هماهنگى با حقایق عقلى تفسیر دوباره شوند. در کتاب سه سنت فلسفی آمده­است که وى درباب آموزه خلقت می­گوید: «نمى­توان صرفاً بدین دلیل که تورات مىگوید جهان خلق شده است از دیدگاه ازلى بودن جهان احتراز کرد؛ زیرا آیاتى که مخلوقیت جهان را مى­آموزند بیشتر از آیاتى که جسمانى بودن خدا را تعلیم مى کنند نیستند. راه تفسیر برما بسته نیست؛ استفاده از این روش در تبیین خلقت جهان ممنوع هم نشده است. همانگونه که در مورد نفى جسمانیت از خدا عمل کرده­ایم مى­توانستیم این آیات را نیز توجیه کنیم». ابن میمون بحث خویش را از یک نظریه فلسفى در باب خلقت استنتاج مى کند: «از آنجا که این نظریه با اساس دین یهود تناقضى ندارد... تفسیر دیگرى از کتاب مقدس بر اساس این دیدگاه ممکن است... اما البته امر ثابت شده­اى نیست». از مطلب بالا پیداست که ابن میمون تمایل دارد در محدوده­هاى خاصى، یعنى در آن حیطه­اى که اصول و اساس اعتقاد یهودى معین کرده است بگذارد تا یافته­هاى تحقیقات فلسفى خود را بر تفسیرهاى او از متون یهودى تحمیل کنند. برخى از منتقدان فلسفه ستیز ابن­میمون این امر را تقریباً در حکم توهین به مقدسات به شمار آورده­اند[66].

2-3- وحی

2-3-1- وحی در دین یهود

یکی از مهم­ترین رخدادهایی که زندگی بشر را در دوره‌های گوناگون تحت تأثیر قرار داده است، حضور کسانی است که داعیه­دار سخنگویی از جانب خداوند و غیب بوده‌اند. درک مسائل مرتبط با نبوت و ماوراء به ویژه وحی، به دلیل خفاء و عدم دسترسی همگان و پیچیدگی‌اش امری مشکل است. اگر عقل بشر برای نیل به غایت انسان، به وحی به عنوان جزء مکمل ضروری نیازمند است، طریق عقل و طریق وحی از جهاتی دو راه موازی به سوی آن غایت هستند که یکی از آن­ها را فیلسوف می­پیماید و دیگری را نبی. آن­چه نبی را از اهل رؤیا جدا می­کند این است که به آن چند نبی مورد اعتماد پیامی برای امت خدا یعنی قوم برگزیده او داده شد. این ارتباط­های لفظی که غالباً بسیار طولانی بودند، سرانجام به نگارش درآمدند و کتابی درست شد که آن را تورات[67] نامیدند زیرا هیچ نوشته­ای نمی‌توانست با سخنان خود خدا رقابت کند. بنابراین مؤلف همه کتاب­های مقدس خداوند است. يهوديان معتقدند كه تورات با الفاظش به طور كامل توسط خداوند بر حضرت موسي وحي شده است و حتي برخي از دانشمندان يهودي به قديم بودن آن سخت پايبندند. كتاب مقدس يهودی، تورات است كه مشتمل بر پنج سِفْر است: سفر پيدايش، سفر خروج، سفر لاويان، سفر اعداد و سفر تثنيبه. تورات حقایق هستی را فراتر از حقیقت دنیای ظاهری دانسته و از یهودیان می­خواهد که افزون بر حقیقت حسی و مادی به حقایق فراتر از آن که به چشم ظاهر دیده نمی­شود نیز باور داشته باشند. سفر تثنیه در باب وحی و سخن گفتن با خداوند آورده است: «در روزی که در حضور یهوه خدای خود در حوریب ایستاده بودی و خداوند به من گفت: قوم را نزد من جمع کن تا کلمات خود را به ایشان بشنوانم تا بیاموزند که در تمامی روزهایی که بر روی زمین زنده باشند از من بترسند و پسران خود را تعلیم دهند. و شما نزدیک آمده زیر کوه ایستادید و کوه تا به وسط آسمان به آتش و تاریکی و ابرها و ظلمت غلیظ می­سوخت و خداوند با شما از میان آتش متکلم شد و شما آواز کلمات را شنیدید؛ لیکن صورتی ندیدید؛ بلکه فقط آواز را شنیدید و عهد خود را که شما را به نگاه داشتن آن مأمور فرمود، برای شما بیان کرد یعنی ده کلمه را و آنها را بر دو لوح سنگ نوشت. و خداوند مرا در آن وقت امر فرمود که فرایض و احکام را به شما تعلیم دهم تا آنها را در زمینی که برای تصرفش به آن عبور می­کنید، به جا آورید[68].» که این متن سخن گفتن مستقیم خداوند با همه قوم را بازگو می­کند یعنی وحی عمومی.

سخنان یا نداهای دهگانه «ده فرمان» در واقع قوانین و دستورهایی بودند که خداوند، هنگامی که قوم از مرد و زن گرد آمده بودند، وحی کرد. وحی خداوند در کتاب مقدس یک نمونه جلوه­گری او به انسان­هاست. وحی تورات، وحی کامل و جامعی بود و همه حقایق مورد نیاز آن دوره از بشریت را با خود همراه داشت. از این روست که خداوند آن را کتاب فراگیر و جامعی معرفی می­کند که همه حقایق در حوزه­های معرفتی و رفتاری را تبیین نموده‌است و حاوی همه معارف و احکام مورد نیاز آن زمان جامعه بشری بوده است. وحی و الهام به طور کلی ارتباط علم الهی و اراده خدا و هشدار و وعده خدا به بشریت است.

2-3-2- وحی از منظر سعدیا گائون

سعدیا گائون در باب وحی می­گوید: «حقیقت یکی است خواه فلسفه آن را کشف کند یا کار ویژه خدا آن را وحی کند[69]». وی پایه­های حقیقت که منبع هر معرفت و سرچشمه هر ادراکی است را شهود عقلانی، مشاهده تجربی، اثبات منطقی و منبع حجیت سنت می­داند. سعدیا در این باره می­گوید:

«ما گروه موحدان این سه منبع معرفت را اصلی می­دانیم. (مشاهده تجربی، شهود عقلانی و اثبات منطقی که در فلسفه یونان مطرح هستند، مد نظر است) ولی منبع چهارمی را به آن­ها می‌افزاییم که به کمک آن سه منبع دیگر به دست آمده­است و برای ما اصلی دیگر شده و آن حجیت سنت معتبر است از این باب که آن بر معرفت حسی و معرفت عقلی استوار شده­است... در این نقطه، گونه­ای معرفت را ملاحظه می­کنیم که با سنت معتبر و کتب وحی انبیا آماده شده­است و اعتبار آن سه منبع معرفتی نخست را برای ما تقویت می کند[70]».

سعدیا همچنین می­گوید ما درباره دینمان با در نظر گرفتن دو هدف تحقیق و تأمل می­کنیم: اثبات نظری حقانیت آنچه از انبیای خدا آموخته­ایم؛ و ابطال مدعای کسانی که در امری از امور متعلق به دین با ما مخالفت می­کنند؛ زیرا خداوند ما همه اموری را که نیاز داریم از طریق دین به وساطت انبیای خویش به ما تعلیم داده، پس از آنکه حقانیت نبوت را از طریق دین به وساطت انبیای خویش به ما تعلیم داده و پس از آنکه حقانیت نبوت را از طریق آیات و معجزات برای ما اثبات نمود. پس به ما دستور داد این امور را واجب بدانیم و آن­ها را رعایت کنیم. همچنین به ما آگاهی داد که اگر به تأمل و بررسی مجدانه اقدام کنیم، این تحقیق در هر لحظه برای ما حقیقت کاملی را پدید خواهد آورد که با آنچه وی از طریق انبیا برای ما بیان کرده، مطابق است. سعدیا در رساله امر و نهی، شریعت را به احکام «وحیانی» و «عقلانی» تقسیم کرده­است[71]. او عمیقاً در باب این موضوع اندیشید که آدمی نیاز قابل ملاحظه­ای به ارسال رسولان از سوی خدا به سوی خود دارد؛ نه تنها برای اینکه آنان درباره قوانین وحیانی به آنان خبر بدهند، بلکه برای احکام عقلانی نیز. زیرا این احکام نیز تنها هنگامی که رسولانی وجود داشته باشند تا به انسان­ها پیرامون آن­ها تعلیم دهند، در عمل اجرا می­شوند.

2-3-3- وحی از منظر موسی بن میمون

ابن­میمون در باب وحی چهار سخن دارد. از نگاه وی گاهی وحی از راه خواب دیدن خداوند است که با نبی سخن می­گوید. گاه نبی ملکی را می­بیند که با او سخن می­گوید که این اتفاق بسیار رخ نموده است. در برخی مواقع نبی انسانی را می­بیند که با او سخن می­گوید. و در بعضی اوقات نبی تنها صدایی را می‌شنود و کسی را نمی­بیند.

او در کتاب دلالة الحائرین خود در تلاش برای آشتی میان وحی و عقل است که برای دستیابی به این مسئله از فلسفه ارسطویی بهره فراوانی برده است. او همچنین وحی را به عقل و ادراک حسی به عنوان یکی از منابع شناخت اضافه می­کند[72]. ابن­میمون در اصل هشتم از اصول سیزده­گانه[73] خود بیان می­دارد که تورات همانگونه که امروز در دست ماست همان است که از نزد خدا به موسی عطا شده است و قابل تغییر نیست[74].

ابن میمون یازده مورد از مراتب وحی را از درون کتاب مقدس استخراج نموده که در ادامه می­آید:

اولین مرتبه و بالاترین مرتبه وحی این است که خداوند همیشه در کنار نبی و مصاحب او باشد و او را برای انجام عمل صالح با ارزشی تحریک کند، مثل رهایی بخشیدن قومی فاضل از قومی ظالم. این مرتبه از وحی را روح الله گویند یعنی روح خدا در نبی حلول می­کند یا اینکه روح خدا در او مستقر می­شود و همیشه با او است. از جمله پیامبرانی که حائز این رتبه از وحی بوده­اند حضرت موسی (ع) بوده­است که خداوند در رهایی خروج قوم از مصر و رهایی از مظالم فرعون و هدایت آنان به سوی سرزمین موعود همواره یار و همراه موسی بوده و او را در این امر یاری نموده­است. دومین مرتبه دریافت وحی و کلام الهی همراه با تأیید روح القدس بوده ­است. یعنی مادامی که پیامبر در حال دریافت وحی بوده روح القدس او را تأیید می­کرده و از خطای دریافت وحی مصون است. مانند مزامیر داوود که وی این کتاب را تحت تأیید روح القدس تألیف نموده­است. در مرتبه سوم، شخص مي‌گويد: كلام پروردگار به من رسيد؛ چنان كه پيامبر در خواب، مثالي را مي‌بيند. زكرياي نبي(ع) بيشتر امثال خود را در عالم خواب ديده است[75]. در چهارمین مرتبه دریافت وحی پيامبر كلامي را در بيداري مي‌شنود كه محتواي آن كاملاً روشن است؛ هر چند گوينده‌ي آن را مشاهده نمي‌كند. صموئيل نبي، افاضه­ي الهي به خويش را اين گونه توصيف مي‌كند. پنجمین مرتبه این است که كسي با پيامبر در حال خواب سخن مي‌گويد، همچنان كه برخي گونه‌هاي وحي حضرت حزقيال اين گونه رخ داده­است. در ششمین مرتبه وحی فرشته‌اي با پيامبر در خواب سخن بگويد؛ چنان كه وحي بيشتر پيامبران اين گونه بوده­است. هفتمین مرتبه وحی پيامبر در خواب، گفتار خود خداوند را دريافت كند. وحي الهي به حضرت اشعيا اين گونه بوده است. در مرتبه هشتم وحي در حالت بيداري پيامبر و به صورت وجود خارجي تمثل بيايد؛ چنان كه براي ابراهيم پيامبر(ع) در بيداري و به هنگام روز، چنين مي‌شد. در نهمین مرتبه پيامبر كلامي را در خواب مي‌شنود؛ ابراهيم پيامبر(ع) گاهي اين گونه راهنمايي الهي را دريافت مي‌كرد. در مرتبه دهم شخصي در بيداري بر پيامبر وارد شود و با وي سخن بگويد. یازدهمین مرتبه دریافت وحی این است که شخصي در خواب ملكي را ببيند كه با وي سخن مي‌گويد. اين مرتبه و مرتبه ي پيش از آن نيز در مورد حضرت ابراهيم(ع) رخ داده‌است[76].

2-4- رستگاری

همه شرایع درباره این حقیقت که نفوس پس از مرگ سعادت و شقاوت دارند، اتفاق نظر داشته ولی درباره چگونگی آن حالات و بیان آن زندگی برای انسان­ها اختلاف دارند. آخرت­شناسی به دلیل اینکه به آینده نادیده بشر ارتباط دارد و خبر دقیقی از آن نیست، همواره از بحث انگیزترین آموزه­های ادیان بوده­است. در یهودیت هم علیرغم ابهام در منشأ این آموزه که گروهی آن را تحت تأثیر تلاقی اندیشه­های یهودی ایرانی در ایام اسارت بابلی می­دانند، مفاهیمی همچون ماشیح، رستاخیز مردگان، جهان آینده، آخرین داوری، بهشت و جهنم در این دین وجود دارد.

«شوق آگاهي از سرنوشت، در سرشت آدمي نهاده شده است. با نگرشي كوتاه به تاريخ زندگي بشر درمي‌يابيم يكي از دغدغه‏هاي هميشگي انسان، چگونگي فرا رسيدن پايان اين جهان و حيات پس از مرگ بوده است. براي مباحثي پيرامون آمدن موعود، جاودانگي روح، پايان اين جهان و فرا رسيدن جهان ديگر، واژه «اسكاتولوژی[77]»به كار مي‌رود. اين واژه به معناي شناخت آخرالزمان‏ و آخرت، از كلمه «اسكاتوس» يوناني به معناي «آخر» يا «بعد» گرفته شده است. سه دين ابراهيمي يهوديت، مسيحيت و اسلام، از نزديك بودن آخرالزمان و آخرت سخن گفته‏اند. جمعي از يهوديان و همه مسيحيان، اين دو دوره را به گونه‏اي بر هم منطبق مي‌دانند؛ اما جمعي ديگر از يهوديان و همه مسلمانان، آخرالزمان و آخرت و يا به عبارتي، عصر ظهور و روز قيامت را دو دوره جدا از هم مي‌دانند[78]».

2-4-1- آخرت به عنوان یکی از اصول اعتقادی یهود

گرچه در برخی کتب اپوکریفایی[79]، عباراتی همچون «روزگار ما به سان سایه­ای می­گذرد و پس از مرگ بازگشتی برای ما نیست؛ زیرا گورهای ما بسته می­شود و هیچ کس از آن باز نمی­گردد. پس بیایید تا همچون جوانان از لذت‌های کنونی به سرعت بهره­مند شویم[80]»، به چشم می خورد، اما در هیچ جای تورات، به صراحت سخنی از معاد به معنی بازگشت به عالم آخرت نیامده­است. البته در مواردی کلمه­ی آخرت آمده ولی مراد از آن، چه بسا عاقبت دنیوی است نه آخرت اصطلاحی. امّا در کتاب تلمود که سنّت شفاهی یهود است از معاد به فراوانی سخن گفته شده است.

همه بنی اسرائیل از جهان آینده سهمی دارند به جز کسانی که معتقد باشند رستاخیز در کتاب مقدس نیامده­است. در کتاب دوم مکابیان آمده است: «... پادشاه جهان به کسانی که در راه شریعتش می­میرند زندگی جاودانه خواهد بخشید[81]». در سفر تثنیه نیز چنین آمده است: «و شما به خدای خود ملحق شده­اید، همگیتان امروز زنده هستید[82]»

2-4-2- جهان آینده

مرگ و آخرت از مسائل اختلافی است؛ دانشمندان دوران اولیه، دورۀ ماشیح را با جهان آینده یکی نمی­دانستند و معتقد بودند منجی موعود به وضع و نظام فعلی در این جهان پایان داده، نظامی جاودان برقرار خواهد ساخت که در آن، افراد عادل و نیکوکار یک زندگی روحانی فارغ از قید و بندهای جسم را طی خواهند کرد. معلمان دوران­های بعدی، دوره ماشیح را یک مرحله زودگذر واقع میان دنیای فعلی و جهان آینده می­دانند. نکته مورد اتفاق با استناد به عبارت: این جهان دالانی است در جلوی جهان آینده، خود را در این دالان آماده کن تا بتوانی داخل تالار شوی[83]، زندگی کنونی انسان این در جهان مقدمه­ای است برای حیات جاودان دیگری که از زندگی فعلی او بسی عالی­تر خواهد بود. جهان آینده سرّی است الاهی. این راز که افرادی که امتیاز ورود به تالار را خواهند داشت، در آن چه خواهند دید، بر هیچ کس، و حتی پیامبران اسرائیل فاش نشده­است و فقط خداوند می­داند؛ حتی موسی گفت: من نمی­دانم به شما چه بگویم لکن به واسطه آنچه که برای شما آماده شده­است، شما خوشبخت خواهید بود[84].

2-4-3- تفاوت جهان کنونی و جهان آینده

علامت خاصی که دو جهان کنونی و آینده را از یکدیگر متمایز می­کند، ارزیابی مجدد ارزش­هاست. در جهان آینده عادلان و نیکوکاران بر تخت نشسته و تاج­های خود را بر سر دارند و از فروغ و شکوه شخینا، نور جلال الاهی لذت می­برند[85]. در جهان آینده دیگر، امیال و هوس­های جسمانی مزاحم انسان نخواهند شد و نفوذ و قدرت طبیعت عقلانی و روحانی شخصی بر او مسلط خواهند بود[86]. جهان کنونی بی ثبات است ولی زندگی در جهان آینده ثبات دارد و در آن تغییر و تبدیلی وجود ندارد و عالی­ترین و بهترین صورت زندگی، صلح و صفای کامل توأم با لذت حاصله از مشاهدۀ جلال الهی است. یک ساعت از چنین سعادتی و در شرایط چنان جهانی، از تمام دگرگونی­ها و فرصت­های این زندگی فانی بهتر و خوش­تر است. مطالعه و آموزش تورات و به جا آوردن فرامین الاهی در دالان (جهانی کنونی)، شرط شایستگی ورود به محیط پاک و روحانی تالار (جهان آینده) به بهترین وجه است. دانش تورات و اعمال نیک انسان همراه او در جهان آینده هستند. دانشمندانی که در این جهان خواب را از چشمان خود می­گریزانند، خداوند در جهان آینده آنان را از فروغ و شکوه شخینا سیر خواهد کرد. و چون بیدار شوم از (دیدن) صورت تو سیر نخواهم شد[87]. اگر از (حاصل) دسترنج خود بخوری، خوشا به حال تو در این جهان و سعادت با تو خواهد بود[88].

اینان از جهان آینده نصیب می­برند: کسی که در سرزمین اسرائیل سکونت دارد؛ کسی که فرزند خود را علاقمند به آموختن تورات به بار می آورد[89]؛کسی که فروتن و افتاده باشد و با رفتاری متواضعانه می­آید و می­رود و پیوسته مشغول مطالعه و آموختن تورات است و برای خود اهمیت و مقامی قائل نیست، اهل جهان آینده و عالم باقی خواهد بود[90].

محرومان از جهان آینده و عالم باقی عبارتند از:

1- قائلان به عدم استنباط دلیل رستاخیز مردگان از مطالب تورات؛

2- قائلان به آسمانی نبودن کتاب تورات؛

3- پیروان عقیده اپیکوریان که کافر و لامذهب به شمار می­روند؛

4- شهوترانان و مفسدان[91]؛

5- کسی که هم­نوع خود را در میان جمع شرمگین می­سازد و سبب می­شود که از خجلت رنگ ببازد؛

6- کسی که کتاب­های کفر آمیز و گمراه کننده مطالعه کند؛

7- کسی که حروف اسم اعظم را همانطور که نوشته شده اند، تلفظ کند[92].

2-4-4- رستاخیز از منظر سعدیا گائون

سعدیا بن یوسف در قرن نهم میلادی اظهار داشت که اصل اعتقادی رستاخیز را تمام یهودیان باور دارند و بیشتر آنان آن حادثه را، با آخرالزمان یکی می دانند. او در کتاب الامانات و الاعتقادات می­نویسد: «تا آنجا که به اصل اعتقادی رستاخیز مردگان مربوط می­شود – که سرور ما از وقوعش در آن دنیا به ما خبر داده تا اعمال مجازات را میسر گرداند – موضوعی است که امت ما درباره آن کاملاً اتفاق نظر دارند. در نتیجه ما هیچ یهودی را نمی­شناسیم که با این عقیده مخالف باشد». نویسنده در همان کتاب در جای دیگر می­گوید: «خداوند همچنین ما را مطلع کرده که در طول اقامت موقت ما در این عالم عمل، گزارشی از اعمال هر کس را نگاه می­دارد. لیکن او جزای آن اعمال را برای عالم دیگر نگاه داشته که عالم جزاست، آن عالم دیگر او را به وجود خواهد آورد؛ زمانی که تمام موجودات ذی شعور که حکمت او آفرینش آنها را مقدر فرموده به کمال خود برسند. در آنجا او از همه انسان­ها بر طبق اعمالشان بازخواست خواهد کرد». این نقل قول به خوبی نشان می­دهد که دین یهود به روز داوری نهایی اعتقاد دارد، روزی که خداوند به اعمال نیک و بد همه رسیدگی خواهد کرد و همه بر طبق آن مجازات و کیفر خواهند یافت. علمای یهود، اعتقاد به رستاخیز را موضوع یکی از دعاهای «برکات هجدگانه» که بخش مهمی از نمازهای روزانه است، قرار دادند. و آن دعا چنین است[93]: «تو تا به ابد جبار هستی، ای خدا تو زنده کننده مردگان هستی... و چه کسی شبیه توست ای پادشاهی که مرگ و زندگی به دست تو است و نجات را می­رویانی و تو امین هستی که مردگان را زنده می­کنی. متبارک هستی تو ای خدایی که مردگان را زنده می­کنی». در پاسخ به منکران معاد مقرر شد در پایان دعاهای بیت همیقداش بگویند: از این جهان کنونی تا آن جهان آینده[94].

سعدیا با بحث در مورد معتقدات یهود پیرامون زندگى پس از مرگ، مى­پرسد که چرا نیکوکاران رنج مى­بینند و بدکاران کامیاب مى­شوند. او در اینجا پاسخ­هاى سنتى به این مسئله را تلخیص مى­نماید: پرهیزکاران به عنوان مجازاتى براى گناهانشان رنج می­بینند؛ درد و رنج افراد نیکوکار آزمایش و راهى براى تزکیه آنان است. ولى چون در جهان درد و رنج بیش از خوشى و سعادت است، عدالت الاهى ایجاب مى­کند که نفس جاودانه باشد تا از پاداش مناسب در جهان آخرت بهره­مند شود. به نظر سعدیا، نفس یک جوهر محض و نورانى است که از طریق تجسد جسمانى عمل مى­کند. به همین دلیل جسم چیز ناپاکى نیست. بدن به همراه نفس زنده خواهد شد تا آدمى با تمامى شخصیت خود بتواند در جهان آینده از سعادت بهره‌مند شود. به نظر سعدیا، از آنجایى که خدا جهان را از عدم خلق کرده است، پذیرفتن اینکه خدا مى­تواند اجسام مردگان را دوباره خلق کند مشکل عقلى ایجاد نمى­کند.[95]

در نظریه سعدیا دو مرحله نهایى براى زندگى بشر وجود دارد: دوره مسیحایى که در آن بازماندگان نیکوکاران اسرائیل که اجازه مشارکت در احیاى پادشاهى به آنها داده مى­شود زندگى خواهند کرد؛ در این مرحله فقر، ظلم و نزاع از بین مى­رود، و سرانجام جهان آینده بنیان نهاده مى­شود و مردگان تمام ملت­ها از طریق وساطت نور الاهى پاداش خواهند دید. نیکوکاران غرق نور و سرور خواهند شد، در حالى که بدکاران با آتش سوزانده مى­شوند. سعدیا در ارائه این نظریات اولین متفکر یهودى است که در بیان و تدوین الاهیات حاخامى به گونه­اى نظام مند عمل کرده است. وى در سراسر نوشته­هایش با استفاده از مبانى کتاب مقدس و سنت حاخام­ها از اعتقادات اصلى یهودیت دفاع مى­کند. او مثل معتزلیان مى­خواست تفسیری عقلى از دین ارائه دهد.[96]

[1]Contemporary Jewish Theology: A Reader

[2]Cohen

[3] Rosenzweig

[4] Buber

[5] Kaplan

[6] Heschel

[7] Elliot N. Dorff

[8] American Jewish university

[9]Louis E. Newman

[10] Carleton University

[11] Contemporary Jewish Ethics and Morality

[12] Arthur A. Cohen

[13] Arthur Green

[14] Ellen M. Umansky

[15]Fair Field University

[16]Emmanuel Lévinas

[17]The Other

[18]Object

[19]Harold M. Schulweis

[20]Louis Jacobs

[21] Marcia Falk

[22]Neil Gillman

[23] Steven S. Schwarzschild

[24]Halakhah

[25]David W. Weiss

[26]. ايلخاني، محمد، تاريخ فلسفه در قرون وسطي و رنسانس، تهران، انتشارات سمت، 1382، ص 9.

[27] Y-H-W-H

[28]. ايلخاني، محمد، پیشین، ص 11.

[29]. لازم به ذکر است که تا دوره ای نبی و کاهن در کنار هم و البته با دو رویکرد متفاوت، وظیفه دینی را بر عهده داشتند و از دوره ای که نبوت قطع می شود، مفهوم ربی یا عالم دینی است که جایگزین نبوت می شود. با این حال مجمع نیز ضرورتاً از کاهنان تشکیل نشده است.

[30] ايلخاني، محمد، پیشین، ص 11-12.

[31] جلالی، سید لطف الله، «جریان­های الاهیاتی یهودی متأثر از جریان­های اسلامی در دوره میانه»، معرفت ادیان، شماره 3، 1390، ص 19-46.

[32] شرباک، دن کوهن، فلسفه یهودی در قرون وسطی، مترجم: علیرضا نقدعلی، قم، مرکز مطالعات ادیان و مذاهب، 1383، ص 79.

[33] همان.

[34].عدالت نژاد، سعید، «سعدیا گائون و رویکرد معتزلی او در تفسیر کلام»، پژوهش­های فلسفی، شماره 14، 1387، ص 107-123.

[35]. اپستاین، ایزیدور، یهودیت: بررسی تاریخی، مترجم: بهزاد سالکی، انتشارات حکمت و فلسفه ایران، 1385، ص 241.

[36]. عدالت­نژاد، سعید، «سعدیا گائون و رویکرد معتزلی او در تفسیر کلام»، پژوهش­های فلسفی، شماره 14، 1387، ص 107-123.

[37]. اسمارت، نینیان؛ چان، وینگ زای و شلوموپینز ، سه سنت فلسفی، گزارشی از فلسفه­های هندی، چینی و یهودی، مترجم: ابوالفضل محمودی، مرکز انتشارات حوزه علمیه قم، 1387 ، ص 216.

[38] Leibniz

[39]. اسمارت، نینیان؛ چان، وینگ زای و شلوموپینز، پیشین، ص 216.

[40].همان، ص 218.

[41]. جلالی، سید لطف الله، «جریان­های الاهیاتی یهودی متأثر از جریان­های اسلامی در دوره میانه»، معرفت ادیان، شماره سوم، 1390، ص 19-46.

[42]. خواص، امیر ، «اندیشه­های دینی موسی بن میمون با تأکید بر کتاب دلالة الحائرین»، معرفت ادیان، شماره اول، 1389، ص 21-41.

[43]. جلالی، سید لطف الله، همان، ص 19-46.

[44]. دلالة الحائرین، 1/174

[45]. همان.

[46].همان، ص 543-544

[47]. همان، ص 1/26-27

[48]. همان، ص 1/32-33

[49]. مزامیر، 2: 4

[50]. دلالة ‌الحائرین، ص 1/43

[51]. سفرپیدایش، 1/2

[52]. یوبیل ها، 2 :1،8

[53]. سفر پیدایش، 1/28-26

[54]. کتاب دوم مکابیان، 28:7

[55].پاکتچی، احمد، «معنای لاشیء در انتقال از فلسفه یونانی به فلسفه اسلامی»، پژوهشنامه علوم انسانی، شماره 49، 1385، ص 109-126.

[56]. پیترز، اُف ای، یهودیت، مسیحیت و اسلام، مترجم: حسین توفیقی، مرکز مطالعات ادیان و مذاهب، 1384، ص 131.

[57]. عدالت­نژاد، سعید، «سعدیا گائون و رویکرد معتزلی او در تفسیر کلام»، پژوهش­های فلسفی، شماره 14، 1387، ص 107-123.

[58]ex nihilo

[59]Pessin, Sarah, "Saadya [Saadiah]", The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta, 2008 Edition.

[60]self-createdness

[61] Wolfson, Harry Austryn. “The Kalam Arguments for Creation in Saadia, Averroes, Maimonides and St. Thomas,” reprinted in Saadia Anniversary Volume (American Academy for Jewish Research), pp. 198 - 245. New York, 1943.

[62]. دلالة الحانرین، ص 308- 309.

[63].همان، ص310-311.

[64]Seeskin, Kenneth, "Maimonides", The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta, 2013 Edition.

[65].دلالة الحانرین، ص 2/343-347.

[66].اسمارت، نینیان؛ چان، وینگ زای و شلوموپینز، پیشین، ص 236-237.

[67]Torah

[68]. سفر تثنیه 10:4-14

[69]. پیترز، اُف ای، پیشین، ص 377.

[70]. الامانات و الاعتقادات، مقدمه.

[71]. پیترز، اُف ای، پیشین، ص 380.

[72]. تورسکی، ایزادور ، «کنکاشی در اندیشه و آثار ابن میمون قیلسوف بزرگ آئین یهود»، ترجمه: مجید محمدی، نامه فرهنگ، سال دوم، شماره 4، 1371، ص 34-39.

[73]. اصول 13 گانه­ی ایمان که به وسیله‌ی موسی بن میمون که در سال 1204 نوشته شده روشن‌ترین بیان ایمان و باور یهودی شناخته می‌شود عبارتند از: 1- (وجود خدا) خداوند حاضر و ناظر است. 2- (یگانگى او) خداوند یكتا است. 3- (مجرد بودن او) خداوند جسم و شبیه كسى نیست. 4- (نداشتن زمان) خداوند قدیم و ازلى است. 5- (قابل تقرب بودن از راه عبادت) هیچ­كس را جز او نباید عبادت كرد.6- (برتر بودن حضرت موسى (ع )) سرور است بر همه پیامبران. 7- (حكمت او در امور) بر افكار نوع انسان واقف است. 8- (اعتقاد به نبوت) نبوت حضرت موسى صحیح است. 9- (اعتقاد به آسمانى بودن تورات) تورات از جانب خداوند است. 10- (عدم جواز نسخ احكام) غیر قابل تغییر و تبدیل است. 11- (عدالت) خداوند، ظالم را مجازات مى­كند و عادل را پاداش نیك مى­دهد. 12- (آمدن مسیحاى موعود) سلطان مسیح از نسل داود ظهور خواهد كرد. 13- (قیامت و جاودانگى نفس آدمى) مردگان مستعد زنده شدن می­باشند.

[74].پیترز، اُف ای، پیشین، ص 400.

[75].اسمارت، نینیان؛ چان، وینگ زای و شلوموپینز، پیشین، ص 226-227.

[76]. دلالة الحائرین، ص 393-396.

[77] Eschatology

[78]. رسول­زاده، عباس، «آخرالزمان و حیات اخروی در یهودیت و مسیحیت»، معرفت ادیان، شماره دوم، 1389، ص 67-96.

[79] Apocrypha

[80]. حکمت سلیمان

[81]. کتاب دوم مکابیان، 9:7

[82]. تثنیه، 4:4

[83]. میشنا آووت، 21:14

[84].سیفره دواریم، 356 ص 148 ب

[85].براخوت، 17، الف

[86].براخوت، 57 ب

[87].مزامیر، 15:17

[88].مزامیر 3:128

[89].یساحیم، 813 الف

[90].سنهدرین، 88 ب

[91]. براخوت، 61 الف‌

[92].میشنا سنهدرین، 10:11.

[93]. کوئن، آبراهام، گنجینه­ای از تلمود، مترجم: امیر فریدون گرگانی، چاپ زیبا، 1350، ص 362.

[94]. میشنا براخوت، 5:9.

[95]. آنترمن، آلن، باورها و آئین­های یهودی، مترجم: رضا فرزین، قم، مرکز مطالعات ادیان و مذاهب، 1385، ص 82.

[96]. همان، ص 82-83.


مبلغ واقعی 41,700 تومان    23% تخفیف    مبلغ قابل پرداخت 32,109 تومان

توجه: پس از خرید فایل، لینک دانلود بصورت خودکار در اختیار شما قرار می گیرد و همچنین لینک دانلود به ایمیل شما ارسال می شود. درصورت وجود مشکل می توانید از بخش تماس با ما ی همین فروشگاه اطلاع رسانی نمایید.

Captcha
پشتیبانی خرید

برای مشاهده ضمانت خرید روی آن کلیک نمایید

  انتشار : ۲۰ آبان ۱۳۹۶               تعداد بازدید : 353

برچسب های مهم

دیدگاه های کاربران (0)

اد ممبر بینهایت ( افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و

اد ممبر بینهایت ( افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و

-اد ممبر بینهایت- {افزایش ممبر(اعضای) فیک کانال،ربات و گروه تلگرام و...} Addmember نسخه ویژه(VIP) وضعیت پکیج : کاملا فعال تمامی و کامل ترین نرم افزار های افزایش ممبر واقعی و فیک و آموزش های آن، که در اینترنت و بازار به قیمت های بالا به فروش می رسد را یک جا و مرتب و منظم به همراه ...

دانلود پکیج درآمدزایی 400هزارتومن ناچیز در 40دقیقه

دانلود پکیج درآمدزایی 400هزارتومن ناچیز در 40دقیقه

برای درآمدزایی فوق العاده، فقط توضیحات زیر را تا انتها بخوانید. ما درآمد شما را تضمین می کنیم. واقعا ده میلیون تومن درآمد ماهیانه هیچ چیز خاصی نیست. اینقد واسه خودتون بزرگ و دست نیافتنیش نکنین دوستان من اگه به ضمیرناخودآگاه خودتون القا کردین که اون بزرگه و شما ...

کسب درامداز اینترنت ماهیانه 8میلیون تومان

کسب درامداز اینترنت ماهیانه 8میلیون تومان

پکیج کسب درآمداسان از اینترنت اپدیت جدید3 دی1396 مناسب برای تمامی افرادباهرسن ودانشی این فرصت هرگز تکرار نمیشود عجله کنید تضمین100%بازگشت وجه درصورت عدم کسب این مبلغ هدیه ویژه پس از خرید این محصول: 1.نرم افزار کی به وای فای وصله نرم افزاری برای شناسایی ...

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی و بدون نیاز به ارتقا توجه :مشکل امضا با کلید دیباگ دراین نسخه کاملا رفع شده و برنامه ها به بازار ارسال می شوند اگر به این مشکل برخوردید ما 10برابر پولتان را پس میدهیم. این نرم افزار بر روی اندروید قابل نصب میباشد 100% مورد تایید ...

دانلود کتاب مجربات باقر(نایاب)

دانلود کتاب مجربات باقر(نایاب)

همانطور که شاهد هستیم امروزه کتابهای دعا وطب سنتی در بازار زیادند اما متاسفانه به دلیل سخت ونا مفهوم یا نا قص بودن یا حتی غیر عملی بودن دستورات اینگونه کتابها ابدا قابل استفاده نیستند : جای تعجب اینجاست که با وجود غنی بودن علوم قرآن واهل بیت علیهم السلام در این زمینه ها ...

افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک

افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک

بلند قامت بودن یک امتیاز بزرگ برای شماست! سلام بیتا بیات هستم کارشناس فیزیولوژی ورزشی،لازم دانستم قبل از این که شما با روش گرو تالر داینامیک آشنا شوید چند تا نکته رو صادقانه خدمتتان عرض کنم همانطور که تو اینستاگرام(khosh.andam@)نوشتم خیلی اتفاقی با این متد آشنا ...

مجموعه ی آموزش تعمیر لامپ کم مصرف (از مبتدی تا

مجموعه ی آموزش تعمیر لامپ کم مصرف (از مبتدی تا

کتاب آموزش تعمیر لامپ کم مصرف همانطور كه مي دانيد لامپ هاي كم مصرف بعد از مدتي ديگر روشن نمي شوند و نياز به تعمير دارند در بيشتر اين موارد مي توان با ساده ترين وسايل لامپ را در منزل تعمير كرد این مجموعه دارای 5 کتاب است که در آن نحوه عملکرد و روش های عیب یابی لامپ کم ...

تماس و پیامک ناشناس و رایگان با شماره

تماس و پیامک ناشناس و رایگان با شماره

برنامه تماس و ارسال پیام رایگان به دیگران با شماره ناشناس به صورت کاملا رایگان بدون نیاز به روت اگر هدف شما، کسب درآمد می باشد، حتما توصیه می کنیم کانال زیر رو تو تلگرامتون ببینید. لازم نیست عضو کانال بشین. عبارت Miliooni@ رو توی جستجوی تلگرامتون بزنید و روی کانال باز ...

کتاب افزایش ممبر کانال تلگرام

کتاب افزایش ممبر کانال تلگرام

افزایش اعضای کانال تلگرام ، مهمترین دغدغه صاحبان کانال در این شبکه اجتماعی موبایلی است.در این مطلب موثرترین روش های افزایش اعضای کانال تلگرام را به شما آموزش خواهیم داد. در ابتدا ذکر این نکته لازم به نظر می رسد که افزایش اعضای کانال تلگرام ( Telegram ) با روش های غیر معمول ...

تمامی نرم افزار های اددممبر واقعی و فیک

تمامی نرم افزار های اددممبر واقعی و فیک

تمامی و کامل ترین نرم افزار های افزایش ممبر واقعی وفیک را یک جادریافت کنیدهرکدام از این نرم افزار ها در اینترنت و کافه بازاربه قیمت خیلی بالایی بفروش میرسند. نکته: پورسانت بازاریابی این محصول 60% است نسخه ی 100%تست شده با توجه به تغییرات تلگرام 1دی1396 کسب ...

دانلود کتاب آموزش خوشنویسی با قلم و خودکار همراه

دانلود کتاب آموزش خوشنویسی با قلم و خودکار همراه

محتوای این مجموعه کامل آموزش خوشنویسی: 1- آموزش خوشنویسی با خودکار 2-سرمشق های خوشنویسی 3- آموزش خط تحریری 4-آداب خوش نویسی فايده اول خوشنويسی: كه روحي و دروني است ٬رويت خط زيبا موجب بهجت روحي و حظ معنوي مي شود و البته بهره معنوي خوشنويس مضاعف و مبتدا است و آثار و بركاتي ...

چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان

چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان

کتاب چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان کتاب چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان خیلی از وقت ها دوست داشته اید شخص و یا همسر خود را عشق خود نمایید. عاشق شدن به تمام معنا، طوری که هیچ کسی را به اندازه شما دوست نداشته باشد شما را کامل قبول ...

آموزش برنامه نویسی آردوینو

آموزش برنامه نویسی آردوینو

معرفی آردوینو : آردوینو یکی از معروف ترین platform های متن باز است که روی برد های خود از میکروکنترلر های AVR و ARM شرکت atmel استفاده کرده است . هدف اردوینو استفاده از مدار چاپی واحد بود که توانست باعث شود توزیع دهنگان این platform باهم به اشتراک گذاری کد ها و شماتیک پروژه ی ...

کسب و کار اینترنتی در منزل

کسب و کار اینترنتی در منزل

کسب درآمد میلیونی اینترنتی و تضمینی در منزل جدید ترین و مطمئن ترین روش کسب درآمد در سال 1394 تعهد و ضمانت ما : در عرض فقط یک ساعت اول کسب درآمد نمایید بعد از درآمد آن این مجموعه را خریداری نمایید می دانیم همه ما از مطالب تبلیغاتی و الکی که در مورد کسب و کار اینترنتی است خسته ...

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

نام محصول: مجموعه صفرتاصد راه اندازی کارگاه جوراب بافی تهیه کننده: دوران راهبی انتشار: وبسایت بچه‌های نساجی دانشگاه یزد فرمت محصول: کتاب الکترونیکی(PDF) + ویدئو MP4 قابل پخش در: موبایل، تبلت، کامپیوتر و ... مخاطب این بسته آموزشی: تمام افراد مبتدی که حداقل سرمایه ...

انتخاب شغل در کم تر از یک ساعت !!!!! (ویژه)

انتخاب شغل در کم تر از یک ساعت !!!!! (ویژه)

کتاب راهنمای انتخاب بهترین شغل برای شما بخشی از کتاب راهنمای انتخاب بهترین شغل برای شما : چگونه شغل انتخاب کنیم ؟ یکی از مسائلی که همواره ذهن بشر را به خود مشغول کرده مسئله شغل و اشتغال است. تا پیش از به دنیا آمدن انسان هرگز مشخص نیست که وی چه کاره خواهد شد دوران کودکی به ...

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

نام محصول: مجموعه صفرتاصد راه اندازی کارگاه جوراب بافی تهیه کننده: دوران راهبی انتشار: وبسایت بچه‌های نساجی دانشگاه یزد فرمت محصول: کتاب الکترونیکی(PDF) + ویدئو MP4 قابل پخش در: موبایل، تبلت، کامپیوتر و ... مخاطب این بسته آموزشی: تمام افراد مبتدی که حداقل سرمایه 5 میلیونی ...

اپلیکیشن سامانه مخابرات همراه

اپلیکیشن سامانه مخابرات همراه

اپلیکیشن فوق العاده و کم یاب سامانه مخابرات با امکانات زیر که گویای محتواست قابلیت استعلام شماره موبایل قابلیت کشف مزاحم تلفنی قابلیت دریافت ریز مکالمات مشترکین تلفن همراه مشترکین حقوقی مشترکین تلفن ثابت پیش شماره ها ...

افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک (نسخه جدید)

افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک (نسخه جدید)

آموزش جدیدترین و بهترین راه افزایش قد کودکان و بزرگسالان با متد گرو تالر داینامیک دکتر فیلیپ میلر افزایش قد با متد گروتالر داینامیک بعد از بلوغ از ۶ تا ۱۲ سانتیمتر افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک چیست؟دکتر فلیپ میلر محقق سلامت،متخصص درمانهای طبیعی و فوق تخصص ...

آموزش کسب درآمد از اینترنت

آموزش کسب درآمد از اینترنت

آیا می دانید؟ یک راز مهم در مورد سایت های کسب درآمد از اینترنت که ممکن است ندانید. می دانید چرا سایت های مختلفی که دیده اید نتوانسته اند به شما کمک کنند کسب درآمد کنید؟حقیقت این است که اکثر این سایت های آموزشی برای کسب درآمد در اینترنت توسط ...

ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps

ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps

- ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps ردیابی و کنترل از از راه دور ، با وارد کردن شماره موبایل نرم افزار ردیاب شماره موبایل کاملا ایرانی و فارسی بدون نیاز به فعال بودن GPS گوشی شما و طرف مقابل با استفاده از این نرم افزار ردیاب شماره موبایل فرزندان و افراد ...

رساله کارشناسی ارشد معماری با عنوان «طراحی

رساله کارشناسی ارشد معماری با عنوان «طراحی

رساله کارشناسی ارشد معماری با عنوان «طراحی مجموعه مسکونی با رویکرد ارتقاء تعاملات اجتماعی» (فایل word قابل ویرایش) این پروژه توسط گروه معماری تلار تهیه شده است. از این بابت مشابه آن در وب وجود ندارد. رساله در 157 صفحه تنظمیم شده و دارای 77 منبع است. متن مطابق ...

نرم افزار افزایش بازدید سایت و وبلاگ

نرم افزار افزایش بازدید سایت و وبلاگ

▼ توجه توجه ▼ شما می توانید این نرم افزار را به صورت رایگان از سایت ما دانلود نمایید: app.alosite.net نرم افزار افزایش بازدید سایت نرم افزاری است جهت بالا بردن بازدید سایت یا وبلاگ با ایپی های متفاوت شما میتوانید به جای خرید بازدید از سایت ها از نرم افزار بازدید استفاده کنید ...

دانلودکتاب آموزش هنر پته دوزی+120نمونه سوال با

دانلودکتاب آموزش هنر پته دوزی+120نمونه سوال با

دانلود کتاب آموزش هنر پته دوزی یکی از رو دوزی‌های زیبای ایران پته دوزی است و هنری است که اختصاص به زنان خوش ذوق در استان کرمان دارد و زیبایی خیره کننده و چشم نوازی دارد مواد تشکیل دهنده پته شامل عریض (پارچه زمینه) و ریس (نخ‌های رنگین) می‌باشند چنانچه فرد علاقمندی هنر ...

دانلود کتاب آموزش ساخت انواع کابینت مدرن MDF

دانلود کتاب آموزش ساخت انواع کابینت مدرن MDF

نوع فایل:PDF زبان:فارسی حجم فایل:18KB در چند دهه اخیر با توجه به افزایش رشد آپارتمان سازی ، تعداد متقاضیان ساخت کابینت نیز افزایش پیدا کرد و با توجه به تغییر ماهیت کابینت ها از فلزی به MDF و تمایل به تغییر مکرر دکوراسیون آشپزخانه از سوی خانواده ها ، کابینت سازی نیز در میان مشاغل ...

آموزش راه اندازی ماژول GPS با آردوینو

آموزش راه اندازی ماژول GPS با آردوینو

در این فیلم آموزشی تهیه شده قصد داریم به طور کامل و قدم به قدم مراحل راه اندازی ماژول GPS با کامپیوتر و همچنین روش راه اندازی ماژول GPS با استفاده از میکروکنترلر را خدمت کاربران عزیز سایت آموزش دهیم . این مجموعه ی آموزشی برای اولین بار توسط سایت انجمن الکترونیک به زبان ...

سوال عملی Power Point با جواب

سوال عملی Power Point با جواب

دانلود نمونه سوال قطعی پاورپوینت با جواب تشریحی تعداد فایل : 2 نوع فایل : Pdf ...

نرم افزارکنترل گوشی فرزندان وهمسر(فوق حرفه ای وVIP)

نرم افزارکنترل گوشی فرزندان وهمسر(فوق حرفه ای وVIP)

نرم افزارکنترل گوشی فرزندان وهمسر(فوق حرفه ای وVIP) از جمله گزارشاتی که می توانید با این پکیج به آن ها دسترسی داشته باشید و برای شما ارسال می کند عبارتند از: SMS های ورودی، خروجی بدون امکان حذف شدن و ارسال گزارش لحظه ای به همراه شماره فرد و متن پیام، تماس های ورودی،خروجی و از ...

سوال عملی ICDL 2 همراه با جواب - ( سری اول )

سوال عملی ICDL 2 همراه با جواب - ( سری اول )

سوالات عملی ICDL2 همراه با جواب (ویندوز - اینترنت و ایمیل ) تعداد فایل : 7 نوع فایل : Pdf ...

پکیج افزایش فالوور تضمینی برای اینستاگرام

پکیج افزایش فالوور تضمینی برای اینستاگرام

اگر به دنبال تعداد زیاد فالوور هستید و از تمام روش ها ناامید شده اید ما خرید این پکیج را به شما توصیه می کنیم چندین فالوور (Follower) واقعی و ایرانی و فعال بدست آورید. محدودیت های اینستاکرام را دور بزنید * همراه آموزش کامل و پشتیبانی دائم رازِ پیچ های بزرگ ...


مطالب تصادفی

  • مدلسازي، شبیه سازی و بهینه سازی رآکتور بسترچکه ای پتروشیمی جم به منظور هیدروژناسیون 1و3-بوتادین...
  • مدل‌سازی و شبیه‌سازی حذف فنل از پساب توسط بیوراکتور از نوع تماس دهنده غشایی...
  • مدلسازی و شبیه‌سازی فرآیند نمک‌زدایی الکترواستاتیک نفت خام...
  • مدل سازی سینتیک خشک کردن چای با استفاده از شبکه های عصبی ...
  • مدلسازی ریاضی سینتیک هسته گذاری ورشد نانو ذرات پلیمری درفرایندپلیمریزاسیون امولسیونی بااستفاده ازنتایج هدایت سنجی...
  • ال-کارنیتین مایع بادی اتک 2000 - 500 میلی‌لیتر
  • Arginine Shock - 260 Caps آرژنین شوک بادی اتک – 260 عدد کپسول
  • Lipo 100 - 120 Caps
  • آمینو وی گلد

بندرعباس

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب