تماس با ما

فید خبر خوان

نقشه سایت

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب


اگر به یک وب سایت یا فروشگاه رایگان با فضای نامحدود و امکانات فراوان نیاز دارید بی درنگ دکمه زیر را کلیک نمایید.

ایجاد وب سایت یا
فروشگاه حرفه ای رایگان

دسته بندی سایت

پرفروش ترین ها

پر فروش ترین های فورکیا


پر بازدید ترین های فورکیا

برچسب های مهم

پیوند ها

اشتراک در خبرنامه

جهت عضویت در خبرنامه لطفا ایمیل خود را ثبت نمائید

Captcha

آمار بازدید

  • بازدید امروز : 470
  • بازدید دیروز : 2315
  • بازدید کل : 698003

معقوليت و لوازم ديني آن از ديدگاه ابن‌سينا و ويتگنشتاين....


معقوليت و لوازم ديني آن از ديدگاه ابن‌سينا و ويتگنشتاين....

چکيده

ديدگاه‌هاي فلسفي ويتگنشتاين متأخر با توجه به مباني، پيش‌فرضها و لوازم ديني آنها در نهايت به اين نکته منجر مي‌شود که گزاره‌هاي ديني با گزاره‌هاي علمي و تاريخي تفاوت دارند و از جايگاه متعالي‌تري برخوردارند. ضمن اينکه چنين باورهايي سراسر زندگي و حيات يک انسان را تحت تأثير قرار مي‌دهند. توصيف و برجسته نمودن نظريات ويتگنشتاين متأخر در ابعاد ديني مستلزم آشنايي با برخي عناوين مهم فلسفه او مانند گرامر عميق، بازي زباني، شکل زندگي، ديدن به منزله و استعاره و تشبيه در زبان ديني است که در اين پژوهش به آنها پرداخته‌ايم. از طرف ديگر ابن‌سينا با توجه به رويکرد مشرقي يا عارفانه‌اش مورد توجه قرار گرفته و به نوعي موضوع عقلانيت را در ابن سينا در مقام منطق‌دان، فيلسوف و عارف بررسي کرده‌ايم. ابن سينا از موضع يک عارف بر حالات و مقامات عرفا که به نظر غيرمتعارف مي‌آيد تأکيد مي‌ورزد و براي شرح و توصيف آنها در تعدادي از رساله‌هاي خود از زبان تمثيل بهره مي‌برد.

در اين رساله ديدگاه‌هاي ابن سبنا و ويتگنشتاين متأخر در موضوعاتي که عمدتاً با معقوليت، عقلانيت، دين و عرفان مرتبط بوده‌اند را مقايسه و ارزيابي کرده‌ايم.

 واژگان کليدي: معقوليت، باورهاي ديني، بازي زباني، استعاره و تشبيه، ويتگنشتاين، رويکرد مشرقي، عقلانيت، ابن سينا.

فهرست مطالب

 مقدمه1

1-تعريف مساله و بيان سوالهاي اصلي تحقيق2

2-فرضيه‌هاي تحقيق5

3- روش، انگيزة و منابع تحقيق6

4- مروري بر فصول رساله8

کليات11

1-تاريخچة موضوع معقوليت12

2- تاريخچة موضوع عقل17

3-کتابشناسي ابن سينا23

4- مسايل محوري عقل و عقلانيت نزد ابن سينا24

يادداشتهاي کليات29

بخش اول: ابن سينا32

فصل 1: عقلانيت در فلسفه مغربي ابن سينا33

1-1- ماهيت علم و باور34

2-1- رابطه انواع بديهيات و وضوح37

3-1- عقلانيت در برهان45

4-1- عقلانيت در نظريه توجيه ابن سينا49

5-1- جمع بندي و نتيجه54

يادداشتهاي فصل اول56

فصل 2- عقلانيت در فلسفه مشرقي ابن سينا60

1-2- تدرج و تشکيک در نفس61

2-٢- ماهيت عقل64

3-2- عقل قدسي69

4-2- تدرّج و تشکيک معناي عقلانيت در حقايق دينی و عرفاني71

5-2- انديشه‌هاي تمثيلي و عرفاني ابن سينا77

6-2- مصاديق تشکيک معناي عقلانيت در داستانها و سه نمط آخر اشارات83

7-2-جمع‌بندي و نتيجه93

يادداشتهاي فصل دوم98

بخش دوم:ويتگنشتاين108

فصل 1- ويتگنشتاين و رويكرد متفاوت در فلسفه109

1-1- تعريف فلسفه110

2-1- فلسفه يگانه ويتگنشتاين و نقد فلاسفه113

3-1- فلسفه در دو دوره حيات فکري ويتگنشتاين118

4-1- جمع‌بندي و نتيجه123

يادداشتهاي فصل اول126

فصل 2: گرامر زبان129

١-2- گرامر سطحي وعميق130

2-2- تغيير گرامرعميق و معقوليت134

3-2- معقوليت و سوليپسيسم يا تنهاخودباوري137

4-2- جمع بندي و نتيجه146

يادداشتهاي فصل دوم149

فصل 3: معناداري و معقوليت153

١-3- فرق معناداري و ارزش صدق154

٢-3- معقوليت گزاره هاي ارزشي(4)155

٣-3- معقوليت و معناداري شک159

4-3- معقوليت، بازي زباني وشکل زندگي161

5-3- معقوليت در ديدن به منزله167

6-3- جمع بندي و نتيجه171

يادداشتهاي فصل سوم173

فصل 4- معقوليت باور ديني175

1-4- ماهيت باور176

2-4- ماهيت باور ديني180

3-4- معقوليت باور ديني186

4-4- آراي بعضي از پيروان ويتگنشتاين200

٥-٤-تفسيرها و نقدها206

6-4- جمع بندي و نتيجه223

يادداشتهاي فصل چهارم227

بخش سوم:وجوه تشابه و تفاوت234

فصل 1: مشابهت در ديدگاهها، مواضع و رويکردهاي ابن سينا و ويتگنشتاين235

فصل 2: اختلاف در ديدگاهها، مواضع و رويکردهاي ابن سينا و ويتگنشتاين245

يادداشتهاي بخش سوم256

نتيجه260

منابع فارسي و عربي265

منابع انگليسي272

پيوست: ترجمه فارسي رساله الطير279

 نشانه‌هاي اختصاري آثار ويتگنشتاين

 BB The Blue and Brown Books

CV Culture and Value

LC Lectures and Conversations

NB Notebooks (1914-16)

OC On Certainty

PG Philosophical Grammar

PI Philosophical Investigations

PO Philosophical Occasions 1912-1951

RFM Remarks on The Foundations of Mathematics

PR Philosophical Remarks

TLP Tractatus Logico-Philosophicus

Z Zettel

 مقدمه

بسم الله الرحمن الرحيم

در اين مقدمه ابتدا مساله‌هاي تحقيق، روش و انگيزه تحقيق و در پايان مروري بر موضوعات رساله را مطرح کرده‌ايم.

1-تعريف مساله و بيان سوالهاي اصلي تحقيق

 معقوليت[1] اصطلاحي است که عمدتاً ‌از اواسط قرن بيستم در حوزه‌هاي مختلف مطالعات اجتماعي فلسفي مطرح شده است. بحث معقوليت واکنشي است در مقابل عقل‌گرايي و علم‌گرايي افراطي در سنت غرب که عمدتاً‌ به عنوان راهکارهاي مناسبي براي جايگزيني وثاقت[2] دين و ايمان پيشنهاد شده بود. اهميت لودويگ ويتگنشتاين و فلسفه اش در دوران معاصر هم از جنبه نگرشهاي متفاوت وي به مسايل فلسفي و اجتماعي است و هم به اين خاطر است که (به قول ويلهلم فسنکول در کتاب گفتني‌ها-ناگفتني‌ها)[3] فلسفه وي به ما نشان مي‌دهد صادقانه و روشن انديشيدن چه مي‌باشد. بعلاوه نگاه متفاوت او به فلسفه (منحل کردن بسياري از سؤالات فلسفي) مسير جديدي را براي فلسفه گشود که يکي از مظاهرش در موضوع «معقوليت» تجلي يافته است.

اين موضوع بستر وسيع و عميقي را فراهم مي کند که براي دين شناسان و فيلسوفان دين بسيار مغتنم است. از نظر ويتگنشتاين هيچ نظريه اي هرچند مستدل و موجه قدرت تغيير جهت دادن به زندگي فرد را ندارد در حالي‌که دين چنين تاثيري دارد. آنچه در دين موضوعيت و اصالت دارد، نجات انسان است. اگر واقعاً مي‌خواهيم نجات يابيم به يقين نياز داريم نه عقل، رويا و دانش. اين يقين همان ايمان است؛ چيزي که قلب و روح به آن نياز دارد نه عقل نظري. زيرا اين روح، جان و تمامي عواطف آدمي است که بايد نجات يابد نه ذهن انتزاعي‌اش.

آنچه در تفکر ويتگنشتاين اهميت اساسي دارد و براي معرفت ديني رهگشاست رويکرد خاصي است که وي به دين و دينداران به عنوان نحوه خاصي از زندگي دارد. دينداران با باورهاي ديني زندگي مي‌کنند. حيات ، نحوه معيشت، اميد و آرزوهاي آنان وابسته به اين نوع باورهاي ديني است. آنان باور ديني را به عنوان امري که منطقي است يا منطقي نيست در نظر نمي‌گيرند. باور ديني امري فرامنطقي است. در دين و بيان ديني از نوعي زبان که ناشي از نوع خاصي نحوه زندگي است، استفاده مي شود که خاص زبان دين است. در اينجا ما از اين گزاره ها استفاده مي‌کنيم: «من به فلان و بهمان حادثه‌اي (مثل روزقيامت) که در آينده اتفاق مي‌افتد، باور دارم.» او معتقد است که اين نوع استفاده از گزاره‌ها با آنچه در علم به کار مي‌بريم، به طور کلي متفاوت است. در حوزه باورهاي ديني به دنبال اين نيستيم که مطلبي را براي کسي اثبات علمي و يا عقلاني کنيم چنين کاري مطمئناً «نامعقول» است. آنچه در اين رساله به دنبال آن هستيم پي جويي و وارسي اين نوع نگاه خاص به باورهاي ديني است. نگاهي که منجر به آن چنان تسلطي در نگرشهاي ويتگنشتاين مي شود که حتي نمي‌تواند در ساير مسائل از اين نگرش و تسلط دين‌گرايانه يا دين‌مدار جلوگيري کند. (خواه اين مسائل را به قول مالکوم مسائل فلسفي در نظر بگيريم و خواه به قول وينچ مسائل غيرفلسفي) ما در اين رساله سعي مي‌کنيم مهم‌ترين مسائلي که برآمده از نگرش و رويکرد ويتگنشتاين به بحثها و مسائل و باورهاي ديني است را مورد بحث و وارسي قرار دهيم.

ابن سينا به عنوان چهره شاخص و دوران ساز در فلسفه اسلامي مطرح است به گونه اي که آراي او تراز و معيار در فلسفه اسلامي محسوب مي شود.

لازم به ذکر است که در عنوان اين رساله از واژه‌هاي معقوليت و باور ديني استفاده شده است. در حالي که قصد نگارنده از اين واژه‌ها که امروزه در ادبيات فلسفه معاصر رايج مي‌باشد اين بوده است که از معاني، مفاهيم و ظرفيتهايي که اين واژه‌ها در اختيار مي‌گذارند کمال استفاده را بنماييم. از طرف ديگر اين امکان را فراهم کنيم که دو فيلسوف با فلسفه‌هاي متفاوت، جهان‌بيني (جهان-تصوير) غير يکسان و ساير زمينه‌هاي مختلف را با يکديگر مقايسه کنيم.

معقوليت و باور ديني در ويتگنشتاين متاخر[4] مصداق حقيقي دارد اما در ابن‌سينا مصداق ‌دقيقي ندارد. معادل مناسب گزيده شده براي باور ديني در فلسفه ابن‌سينا، معرفت عرفاني است که در محافل فلسفي و عرفاني در ايران شناخته شده است و نيازي به توضيح ندارد. معادل مناسب گزيده شده براي واژه معقوليت در فلسفه ابن سينا، عقلانيت مي‌باشد که متعاقبا توضيح داده خواهد شد. همانطور که در مورد ويتگنشاين اشاره کرديم معقوليت اصطلاحي است که طي سي يا چهل سال اخير در محافل معرفتي باب شده است و قبل از آن چنين کاربردي ملاحظه نمي شود. در ابن سينا اصطلاح معقوليت معنا و مفهومي ندارد. نزديکترين مفهوم به اين اصطلاح در نزد ابن سينا -که بر اساس آن مي​توان وي را با ويتگنشتاين مقايسه نمود- واژه عقلانيت مي باشد. عقلانيت را اصطلاحاً به اين معنا به کار مي‌بريم که قلمرو وسيعي از بحثها و مجادلات مرتبط با موضوع رساله را مورد بررسي قرار دهيم. طبيعي است که عقل از مسائل محوري فلسفه در طول تاريخ بوده است. اين اهميت به وضوح در آثار ابن‌سينا نيز مشاهده مي‌شود. آنچه تلاش شده است به عنوان کاري متفاوت و بديع انجام شود اين است که در هندسه فکري ابن سينا اين واژه دستخوش تغيير و تحولاتي شده است و اين گونه به نظر مي رسد که ابن سينا در طول زندگي سراسر پر فراز و نشيب و بسيار فعالش از نظر توليد آثار فراوان و بديع، از اين اصطلاح براي مفاهيم وسيع و به ظاهر متفاوتي استفاده کرده است. به عنوان مثال گاهي اين واژه را براي علم (تصور و تصديق) به کار برده است. گاهي براي نوع خاصي از ادراکات خاص بشر استفاده کرده است. در مواقعي اين واژه در نزد او براي تبيين قواي مختلف نفس به کار رفته است. در شرايطي اين اصطلاح براي بيان نظر خاص وي در مورد نحوه ارتباط عالم هستي، مجردات و به ويژه خداوند به کار رفته است. آنچه در اين رساله در مورد ابن سينا انجام مي​شود اين است که دو موضع متفاوت وي را در مورد عقل و عقلانيت بررسي کنيم. اين دو موضع که يکي تحت عنوان عقلانيت در فلسفه مغربي و ديگري تحت عنوان عقلانيت در فلسفه مشرقي دنبال مي شود به هيچ وجه در عرض يکديگر و در تعارض باهم نمي باشند بلکه مي توان با قراردادن هر يک از اين مفاهيم در زمينه و بستري که مورد نظر ابن سينا بوده است تلائم و هماهنگي بين اين مفاهيم به ظاهر معارض را رديابي کرد.

اين رساله بر آن است که با نگاهي عميق ديدگاههاي ابن سينا و ويتگنشتاين را در موضوع مورد نظر بررسي نمايد و به اين پرسشها پاسخ دهد:

1- نظريه عقلانيت ابن سينا را چگونه مي‌توان بازسازي کرد؟

2- لوازم معرفتي و ديني اين نظريه چيست؟

3- معقوليت از نظر ويتگنشتاين چگونه توصيف مي‌شود؟

4- لوازم ديني اين نظريه چيست؟

5- وجوه همساني و ناهمساني اين دو نظريه چيست؟

2-فرضيه‌هاي تحقيق

هر تحقيقي بر فرضيه يا فرضيه‌هايي مبتني است. در اين رساله نيز فرضيه‌هايي به منظور پاسخ به سؤالات اصلي تحقيق و تعيين خطوط کلي طرح تحقيق در نظر گرفته شده است.

1- در عين حال که شيخ چه به لحاظ تصوري (ناظر به نظريه تعريف) و چه به لحاظ تصديقي (ناظر به نظريه بداهت، قياس وبرهان، توجيه بر اساس مبنا گرايي و نظريه عقل ومراتب آن) به اعتبار يقيني وکليت و ضرورت و اطلاق مدرکات عقلي قايل است اما با توجه به آراي اشراقي او مانند عقل قدسي، خيال فعال ، زبان رمزي و تمثيلي مي توان نظريه معقوليت او را در راستاي مکمل بودن شهود عرفاني براي شناخت نظري بازسازي کرد.

2-از لوازم ديني نظريه ابن سينا در کليت آن، برهان پذير بودن اصول اعتقادات ديني در عين اذعان به فرا عقلي بودن پاره اي آموزه هاي نبوي و تجارب عرفاني است.

3- در فلسفه ويتگنشتاين،معقوليت با نظريه صورتهاي حيات و بازيهاي زباني و قواعد حاکم بر آنها توضيح داده مي شود.

4- از جمله لوازم ديني نظريه معقوليت ويتگنشتاين توصيف ديني وفرا عقلي بودن باورهاي ديني و تاکيد بر جنبه هاي عاطفي و وجودي دين بوده است و دين هم در صورت رعايت قواعد خاص حوزه زباني دين ،معقول است.

5- تفاوت آن دو عمدتا در مساله برهان پذيري يا برهان ناپذيري اعتقادات ديني است و وجه تشابهشان در اعتقاد في الجمله به وجود جنبه فرا عقلي باورهاي ديني است.

 3- روش، انگيزة و منابع تحقيق

ويتگنشتاين و ابن سينا به عنوان فيلسوفاني بسيار تاثيرگذار، صاحب سخنان، مواضعي متفاوت و صاحب مکتب مدتهاي مديدي است که فکر نگارنده را مشغول کرده‌اند. از جمله موضوعاتي که همواره دغدغه مطالعه و تحقيق در آنها را داشته‌ام باور ديني در فيلسوفان غربي و معرفت عرفاني در فلاسفه مسلمان بوده است. بدين ترتيب انتخاب اين دو فيلسوف و باور ديني امر تصادفي نبوده است. در اينکه از چه ابزار يا معياري براي مطالعه دقيق و شفاف در افکار آنها استفاده کنم موضوع بسيار مهم و جديد «معقوليت» برايم راهگشا بود. لذا از اصطلاح معقوليت استفاده کردم و آن را براي بررسي ديدگاههاي اين بزرگواران به کار بردم. در اين رساله سعي بر اين شده است که از آثار دست اول فلاسفه مذکور استفاده شود. ويتگنشتاين غالب آثارش به ويژه در باور ديني جمع آوري شاگردانش است. از اين رو ضمن تطبيق ديدگاههاي او و اکتفا نکردن به منبع واحد و استفاده از افراد صاحب نظر در استنتاج ديدگاههاي او مانند «هکر» و «برت» تلاش کردم خود را به مواضع اصلي او نزديک کنم. در ترجمه آثار مهم ويتگنشتاين از درباره يقين، کتاب آبي و برگه‌ها ترجمه دکتر مالک حسيني، رساله منطقي-فلسفي ترجمه ميرشمس الدين اديب سلطاني و پژوهشهاي فلسفي و فرهنگ و ارزش ترجمه اميد مهرگان استفاده کردم.

تلاش بر اين بوده است که از زياده‌گويي و تکرار کلمات جداً خودداري کنم. در مورد ويتگنشتاين از روش توصيف، تحليل، مقايسه و نقادي استفاده کردم. يعني پس از ذکر مبادي و ساختار فکري و فلسفي او و توصيف نظرياتش به تحليل ديدگاههاي وي و همچنين طبقه‌بندي ديدگاههاي مفسران و مقايسه آنها و در نهايت نقد ديدگاههاي آنان و نقد ديدگاههاي ويتگنشتاين در باور ديني پرداختم. در مورد ابن سينا نيز از همين روش بهره بردم. ابتدا ساختار فکري ابن سينا بر مبناي گرايش عمده او به فلسفه مشايي نوافلاطوني يا فلسفه مغربي را بررسي نموده و سپس به ارائه ديدگاههاي او بر مبناي گرايش اشراقي و عرفاني اشاره کرده‌ام. در نهايت ضمن ذکر دو ديدگاه متفاوت در تفسير آراي عرفاني ابن سينا آنها را مقايسه و نقادي و ارزيابي کرده‌ام.

 ­­­­4- مروري بر فصول رساله

لازم است قبل از ورود به متن اصلي رساله خلاصه‌اي از مطالب بخشها و فصول اين رساله را از نظر بگذرانيم. رساله حاضر بعد از مقدمه شامل کليات، سه بخش و يک نتيجه است. در مقدمه رساله، پس از طرح مساله و بيان سوالهاي اصلي درباره فرضيه‌هاي تحقيق و مباحث مربوط سخن گفتيم.

در بخش کليات ابتدا منظور خود را از اصطلاح عقلانيت در ابن سينا مطرح کرديم. آنگاه پس از بيان کتابشناسي ابن سينا به ذکر تاريخچه موضوع عقل در فلاسفه صاحب نظر يونان و سپس فارابي و آنگاه ابن سينا پرداختيم. در نهايت مسايل محوري عقل و عقلانيت در ابن سينا را برشمرديم. در ادامه تاريخچه اصطلاح معقوليت را و نقشي که ويتگنشتاين با توجه به رويکرد متفاوتش به فلسفه در اين موضوع داشته است و در نهايت تاثيراتي که وي از ساير فيلسوفان گرفته است را مطرح کرديم.

بخش اول به ابن سينا اختصاص يافته است. اين بخش خود شامل چند فصل مي‌باشد. در فصل اول ابتدا ماهيت علم و باور و سپس رابطه انواع بديهيات و وضوح را مطرح کرديم و نشان داديم که ابن‌سينا در مقام منطق‌دان مواضعي قطعي و مبناگروانه سنتي دارد اما در مقام فيلسوف مواضعي نقادانه دارد. اين رويکرد مذکور را در موضوعات برهان و توجيه شفاف‌تر و با ذکر موارد بيشتري بيان کرديم. و ادعا کرديم ابن سينا را نمي‌توان در گروه ايده‌آل گرايان[5] قرار داد بلکه او فيلسوفي واقع گراست يعني در مباحثي مانند توجيه، بديهيات و برهان رويکردي تشکيکي دارد.

بخش دوم به ويتگنشتاين اختصاص يافته است. اين بخش نيز چندين فصل دارد. ابتدا با توجه به مباحث طرح شده در کليات در مورد نگاه متفاوت ويتگنشتاين به فلسفه و فلسفه يگانه او که به نظر مي‌رسد منجر به پيدايش اصطلاح معقوليت در فلسفه معاصر شده را به طور دقيق‌تري بررسي کرديم. از جمله به دو دوره حيات فکري ويتگنشتاين اشاره کرديم با اين فرض که وي تغيير اساسي در نظام فکري و فلسفي خويش به ويژه در موضوع ارزشها (زيبايي شناسي، اخلاق و دين) نداده است. در ادامه از منظر ويتگنشتاين تغيير گرامر زبان و سوء تفاهماتي که بسياري از همين ناحيه دچارش شده‌اند و نقش آن را در موضوع معقوليت بررسي کرديم. در ادامه نسبتهاي معناداري، ارزش صدق با معقوليت، معقوليت و گزاره‌هاي ارزشي، معقوليت و شک، معقوليت و بازي زباني و معقوليت در ديدن به منزله را بررسي کرديم. همه اين موضوعات با عنوان مباني ديدگاه ويتگنشتاين مطرح مي‌شود تا بتوانيم به فصل بعدي که معقوليت باور ديني است راه يابيم. در اين فصل موضوعات ماهيت باور و ماهيت باور ديني و در نهايت مهمترين مساله که معقوليت باور ديني است را به بحث گذاشتيم.

در فصل سوم مطالعه‌اي مقايسه‌اي بين مواضع ويتگنشتاين و ابن سينا بيان کرديم. ابتدا وجوه اتفاق و تشابه و سپس وجوه اختلاف آنها را با توجه به مباني و پيشينه معرفت و جهان بيني (جهان-تصوير) متفاوتشان نقد و بررسي کرديم.

در نهايت دستاوردها و جنبه‌هاي نوآوري رساله را به ميان آورديم. اينکه مي‌توان با استفاده از معيار معقوليت يعني با نگاهي اشرافي و منظري فرافلسفي بين دو نظام فکري و فلسفي کاملاً متفاوت، زمينه‌هايي براي مطالعه، مقايسه، توصيف و برجسته کردن مواضعي که غالباً مغفول واقع شده‌اند را يافت.

شايسته است از زحماتي که بر بسياري از اساتيد و بزرگواران و دوستانم تحميل کرده‌ام تقدير و تشکر کنم. جناب استاد بزرگوار و کم نظير در فلسفه مشاء حضرت آيت الله سيد حسن مصطفوي که راهنما و مشوق روحي و فکري اينجانب در همه مراحل تحقيق بودند؛ جناب آقاي دکتر حسين هوشنگي که نمي‌دانم با چه زباني زحمات و فداکاريها و راهنماييهاي ايشان را ياد و جبران کنم؛ جناب آقاي دکتر رضا اکبري که همواره همراه و مشاوري صديق و باانگيزه بودند و در نهايت جناب آقاي دکتر مالک حسيني که از دقت، ژرف‌نگري، نقادي و هم‌انديشي ايشان بي‌نهايت بهره بردم. همچنين از دوستان بسياري که به من روحيه و انگيزه دادند به ويژه دوست گرانمايه‌ام آقاي حسن نوروزي که در اصلاح رساله مرا ياري کردند کمال تشکر و قدرداني را مي‌نمايم.

کليات

1-تاريخچة موضوع معقوليت

معقوليت اصطلاحي است که عمدتاً‌ از دهه 60 ميلادي (قرن بيستم) در حوزه هاي مختلف مطالعات اجتماعي و فلسفي مطرح شده است. اين بحث واکنشي است در مقابل عقل گرايي و علم گرايي افراطي در سنت غرب که عمدتاً‌ به عنوان راهکارهاي مناسبي براي جايگزيني وثاقت دين پيشنهاد شده بود. از اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم که به نظر مي آمد دنياي مدرن با افکار و آرزوهاي روشنفکري به کمال خود خواهد رسيد، غرب با جديترين بحرانهاي عقلاني و اجتماعي مواجه شد. به ويژه جنگهاي خانمانسوز جهاني اول و دوم ضربه اساسي بر پيکر به ظاهر توانمند عقل مستقل از وحي که مبناي نهضت روشنفکري بود، وارد ساخت و باعث شد فلاسفه به فکر بازبيني جدي در فلسفه هاي پيشين برآيند.

فلسفه هاي جديدي جان گرفتند که تاکنون سابقه نداشتند. فلسفه هايي مانند: «اگزيستانسياليسم»، «پديدارشناسي»، «پراگماتيسم»، «فلسفه تحليلي»، «منطق رياضي» و «فلسفه حيات» بنيان گذاشته شدند . هر يک از اين فلسفه ها در حوزه هاي مختلف معرفتي مانند هنر، روانشناسي، جامعه شناسي، مردم‌شناسي، زبان شناسي و غيره نفوذ کردند و به طور جدي در ارزيابي ها، سنجش ها و پژوهشهاي صاحب نظران هر يک از اين حوزه هاي معرفتي تاثير گذاردند.

لودويگ يوهان ويتگنشتاين (1951-1889) با نگاهي متفاوت به فلسفه شايد مهم ترين فيلسوف معاصر بوده است. او هم با تعريف گذشتگان در مورد فلسفه به عنوان يک معرفت مخالفت مي کند و هم روح و تمدن قرن بيستم را به چالش مي‌کشد. غالباً فلاسفه به دنبال کسب معرفت بودند. هرچند تصورات متفاوتي از معرفت داشتند. افلاطونيان وظيفه فلسفه را دستيابي به اعيان مجرد (مثل) يا حقايق ابدي مي دانستند. ارسطوئيان فلسفه را تداوم علم اما علم به کليات تلقي مي کردند. پيروان دکارت با فلسفه بنياد علوم و معارف بشري را برپايه محکم مستقر مي کردند. در کانت وظيفه فيلسوف شرح وبسط حقايق پيشين ماتقدم هم در حيطه تجربه ادراکي و هم تجربه اخلاقي بود. تجربه گرايان کلاسيک انگلستان وظيفه فلسفه را تحقيق در باب ماهيت ذاتي ذهن بشر مي دانستند بطوري که بتواند به امکان معرفت بشري تداوم بخشد. اما ويتگنشتاين وارد هيچ يک از اين مناظره ها و مسائل معتنابه فيلسوفان نشد. از نظر او فلسفه مبتني بر هيچ گزاره‌ي واقعي مبنايي نيست تا بتواند تکيه‌گاه علم شود. فلسفه ربطي به روان شناسي و تحقيقات تجربي در مورد ذهن ندارد. همچنين ربطي به رياضياتي که مبتني بر مباني و اصول است، ندارد. او پيش فرضهاي مسلم فيلسوفان را نقد کرد و معتقد بود در فلسفه هيچ گونه گزاره فلسفي يا معرفت فلسفي وجود ندارد و برخلاف علم هيچ معرفت ملموسي حاصل نمي شود.(1)

زبان ريشه اصلي مشکلات ماست. شباهتهاي گرامري عبارات زبان که اختلاف عميق منطقي آنها را مي پوشاند، آدمي را همواره فريب مي دهد. «افسون زبان، قوه فاهمه ما را به بند کشيده است».(2) در فلسفه نمي‌توان فرضيه‌اي داشته باشيم تا پديدارها را تبيين کنيم. در فلسفه کاربرد نابجاي واژه ها را توصيف مي کنيم. با اين کار مفاهيم مغلوط و درهم آميخته را منظم و درست مي کنيم. بدين وسيله مشکل فلسفي حل و بلکه منحل مي شود. «محصول فلسفه، فرونشاندن ورم هايي است که فاهمه ما با کوبانيدن سر خود به ديوارهاي زبان پيدا کرده است، اين ورم‌ها ما را متوجه به ارزش بازنمايي و معالجه آنها مي کند».(3)

هري رندر[6] اشاره دارد که نگرش ما به واقعيت يا به تعبير ويتگنشتاين، زبان در هم تنيده با دريافت عقل، فرهنگ و سابقه تاريخي ما از جهان خارج است. فهم زبان بدون دستيابي به ريشه‌هاي فرهنگي و تاريخي امکان پذير نيست. هر زباني دو جنبه دارد يکي جنبه مشترک که عامل ارتباط و تبادل فرهنگها در جوامع مختلف است و ديگري جنبه اختصاصي که ويتگنشتاين در مرحله دوم حيات فکري‌اش به اين جنبه بسيار توجه کرده است و نظريه «بازيهاي زباني» را مطرح کرده است. اين جنبه اختصاصي حکايت از نگاه و رويکرد ويژه آن قوم يا قبيله به جهان خارج دارد که در واقع افراد غير بومي متوجه آن نخواهند شد. به همين دليل مردم شناسان فهم کامل زبان اقوام ابتدايي را که مبتني بر پيش فرضها، ايده آلها و راز و رمزهاي ويژه آنان است غيرممکن دانسته‌اند.(4)

به عنوان مثال براي چيني ها و هندوها موضوع زندگي پس از مرگ[7] محوريت دارد. براي پيشاسقراطيان جستجو براي معرفت درباره جهان، اساس تفکر است. بعضي از متفکران آتن يعني سوفيستها[8] صاحب معرفت و صاحب فضيلت شدن يا متعالي شدن به ويژه در بسترهاي سياسي و اجتماعي را از همه مهم تر مي دانستند. ديگران معرفت شناسي و سوال از صدق و کذب و گروهي ديگر ارزش شناسي را اساسي ترين مسئله و محور کار فلاسفه در نظر گرفتند. امروزه تعريف و جايگاه فلسفه کاملاً دچار تحول شده است. به قول فيلسوف علم معاصر تامس کوهن دچار تغيير در «پارادايم» شده‌ايم. در واقع فيلسوفان معاصر از منظري ديگر به فلسفه مي‌نگرند آنان فلسفه را تلاش «معقول» براي فهميدن، نظم و ساماندهي و پاسخي درخور به سوالات اساسي نام نهادند. تلاشي که هرگز امر راکد و ثابتي نيست بلکه فعاليتي پويا و متحول است.(5) اين موضوع که چه عناوين يا تعاريفي محوري ترين است، چندان جدي تلقي نمي شود زيرا در هر صورت با توجه به شرايط زماني، مکاني و فرهنگي مي تواند تفاوت وجود داشته باشد.

امروزه بسياري از فلاسفه به مبحث «معقوليت» گرايش دارند. اين واژه فرصت يا امکاني را در اختيار فيلسوف قرار مي دهد تا از افقي بالاتر مناقشات انديشمندان را هم در فلسفه و هم حوزه هاي مختلف علوم اجتماعي، سياسي، اقتصادي، روانشناسي و غيره مورد کندوکاو قرار دهند. به گفته پيرز براي اينکه تفکر معقولي داشته باشيم نيازي به معيار قوي براي معقوليت نداريم. به عبارت ديگر نيازي نيست معقوليت فراگير[9] داشته باشيم بلکه اکتساب باوري با معقوليت حداقلي کفايت مي کند. اين معقوليت مي تواند بستري مناسب براي فرد به وجود آورد تا بتواند در مورد مهم ترين سوالاتي که به نظرش مي رسد از اطلاعات و تجارب ديگران استفاده کند و بدين وسيله تجارب، تصورات، ايده هايش را ارزيابي کند، فرضياتش را سازماندهي کند و تئوريهايش را صورت بندي نمايد و تفکر «معقول» خود را براي نقادي و ارزيابي ديگران ارائه نمايد.(6)

سوالهاي جدي در مورد اينکه معقوليت چيست؟ يا چه چيزي معقول است؟ در حوزه علوم مردم شناسي بروز مي کند. در اينجا مواضع و نظريه هاي ويتگنشتاين به ويژه در مخالفت جدي‌اش با ديدگاههاي فريزر جامعه شناس و مردم شناس معروف قابل توجه است. او اذعان دارد که بسياري از تلقيها و قضاوتهاي ما در مورد جوامع ابتدايي مخدوش است زيرا ملاکهاي قضاوت ما ريشه در هنجارها و روابط و قواعد عمدتاً ‌تحميلي و غيرانتخابي جوامع خود ما دارد که به هيچ وجه قابل تطبيق، مقايسه و قضاوت در جوامع ابتدايي نمي باشد. وينچ با تکيه بر همين ديدگاه نظر ماکس وبر در مورد امکان تفسير و پيش بيني رفتارهاي اجتماعي بر مبناي قواعد آماري را رد مي کند.(7)

از اين نکته وارد مهم ترين مباحث ويتگنشتاين متاخر مي‌شويم. بسياري از مفسران و شاگردان ويتگنشتاين معتقدند او سه دوره يا سه نوع حيات فکري داشته است. مرحله اول با انتشار تنها کتابش که با نظارت مستقيم او انجام مي گيرد يعني رساله منطقي-فلسفي.[10] مرحله دوم در فاصله جنگهاي جهاني اول و دوم که محصول عمده آن کتاب تحقيقات فلسفي[11] است. مرحله سوم که در آخرين اثر بسيار جدي و متفاوتش که در واپسين دوران زندگيش به سرانجام رسيد يعني کتاب درباره يقين[12] تجلي يافته است. او در هر مرحله اي از حيات فکريش متفاوت و نقاد مراحل پيشين است. اگرچه در همه اين مراحل از خط مشي واحدي پيروي مي کند. (از جمله اينکه کار فيلسوف توصيف است نه تبيين، بسياري از مسائل فلسفي با تغيير نگرش حل مي شود و عمده آنها ناشي از به کارگيري غلط زبان است و غيره) آنچه در اين رساله اهميت بيشتري دارد تمرکز بر ويتگنشتاين متاخر مي باشد. او معتقد است فعاليتهاي مختلف انسان شامل دستور دادن، گزارش دادن، شوخي کردن و حتي حل کردن مسائل رياضي و همچنين دينداري (که آنهارا در قالب نظريه هاي معناداري در ويتگنشتاين مرحله اول و بازيهاي زباني در مرحله دوم مطرح مي کرد) بايستي مبتني بر زمينه ها، مباني و باورهاي يقيني باشد. چه بسا هر بازي زباني بر يک يا چند مبنا استوار باشد. اين مباني يقيني وجود دارند و اين مباني در موضعي فراتر از صدق و کذب و توجيه هاي معرفت شناختي قرار دارند.(8) او در کتاب دربارهيقين​​ در تقابل جدي با جورج ادوارد مور قرار مي گيرد. به نظر مي​رسد که مور مطالبه شکاک[13] براي اينکه ثابت شود آدمي در رويا نمي باشد را «معقول» مي يابد، بنابراين تلاشهاي انجام شده از جانب فلاسفه‌اي مانند دکارت و مور براي برطرف کردن اين چالش نيز «معقول» مي باشد. در حالي‌که ويتگنشتاين هم موقعيت شکاک و هم پاسخ مور را «بي معنا» مي داند. کاري که شکاک انجام مي دهد خودفريبي است و پاسخي که فلاسفه ارائه مي دهند بي مورد است. اينکه بتوان معيار معقولي در مورد رويا، شک و شناخت ارائه داد توهمي بيش نيست. «اين استدلال که من ممکن است در رؤيا باشم، بي معناست زيرا اگر من در رويا هستم، اين عبارت هم از همان روياهاست و در واقع اين عبارت که اين جملات معنا دارند نيز رويايي بيش نيست».(9)

بهر حال آنچه که به اين مساله مربوط است اينکه نگرش جديد و متفاوت ويتگنشتاين به موضوع «معقوليت» بستر وسيع و عميقي را فراهم مي کند که براي دين شناسان و فيلسوفان دين بسيار مغتنم است.

 2- تاريخچة موضوع عقل

عقل در انديشه بشري در طول تاريخ جايگاه ويژه اي داشته است و هر فرهنگ و قومي عقل را با ارزش ترين گوهر انساني تلقي کرده اند. عقل در فلسفه مراتب و اقسام متنوعي داشته است که براي هر يک از اين اقسام تعاريف متعددي ذکر شده است. اختلاف هر يک از اين تعاريف مربوط به اختلافي است که فلاسفه در مشرب فلسفي خود اتخاذ کرده اند. در اينجا ضمن مروري کوتاه بر ديدگاههاي موثرترين فيلسوفان يوناني هر يک را جداگانه بررسي خواهيم کرد.

افلاطون (427-347 ق.م) بدون شک يکي از موثرترين فيلسوفان بوده است. عقل در تفکر افلاطون با نظريه «ايده ها» يا «مثل» پيوند يافته است. نظريه ايده ها محور اصلي هستي‌شناسي و معرفت شناسي افلاطون مي باشد. خلاصه اين نظريه عبارت است از اينکه موضوعهاي واقعي و حقيقي شناخت، ايده ها هستند. شناخت انسان صرفاً مي تواند به هستي‌هاي راستين يعني آنچه بي‌رنگ، بي شکل وجدا از ماده است، تعلق گيرد. ايده ها سلسله مراتبي دارند که در آن هر جزئي در يک کل قرار مي گيرد. سرسلسله اين مراتب ايده خير و نيکي مي باشد. ايده خير بزرگترين شناخت است، با ايده خير، عدالت و همه چيزهاي ديگر سودمند مي شوند. افلاطون در مورد ارائه اطلاعات بيشتر در مورد خير اظهار ناتواني مي‌کند.(10) افلاطون مي‌گويد که انسان براي شناخت جهان هستي چهار مرحله را مي گذارند که عبارت است: پندار، باور، فهم، عقل. نخستين و ناقص ترين شکل ادراک ما از جهان گمان و پنداراست که شامل دريافت تصاوير سايه ها و اشباح به صورت مبهم و غير يقيني مي باشد. عالي ترين مرحله شناخت که علم حقيقي است مرحله چهارم يا همان تعقل مي باشد. از نظر افلاطون دسترسي به اين مرحله دشوار است. تعقل شناختي شهودي است که پس از کوششهاي بسيار، ناگهان حاصل مي شود. در مرحله تعقل هيچ عنصر حسي يا محسوس يافت نمي شود و هيچ گونه مفروضي مطرح نيست.(11) احتمالاً ‌مي‌توان از اين جملات شباهتهايي در نظريه فيلسوفان مسلمان به ويژه ابن سينا در موضوع عقلانيت از جمله مسايلي مانند حدسيات، قوه حدس، عقل نبي و عقل قدسي يافت که در جاي خود بررسي خواهد شد.

افلاطون عقل را در دو زمينه به کار مي برد. يکي در مورد آفرينش خداوند که زيباترين موجودات را آفريده و او بهترين علتهاست پس نشانگر فعاليتهاي عقل است. از طرف ديگر جهان صرفاً مبتني بر عقل نيست بلکه انگيزه اي از عقل و ضرورت جهان خلقت را به وجود آورده است.(12)

در مورد روح نيز افلاطون مطالبي را ابراز مي کند که بعدها توسط افلوطين بسط داده مي شود از ديدگاه او روح همانندترين چيزها به امرالهي است. روح را ناميرا، معقول، يک شکل، انحلال ناپذير، هميشه درخود و استوار به خود مي داند، در حالي که تن امري مرگ پذير، چندين شکل، نامعقول و انحلال پذير است که هرگز به خود استوار نمي باشد. روح داراي سه بخش است. بخش خردورز يا عاقل، بخش غضبي و بخش شهوي. نقطه تمايز انسان از ساير جانداران در بخش عقل مي باشد.(13)

ارسطو (322-384ق.م) فيلسوف بزرگي که بعد از هيجده سال شاگردي استادش (افلاطون) مسير جديدي را در فلسفه و بسياري از معارف بشري ايجاد کرد. تا قبل از ارسطو پرسش اساسي اين بود که اشياء چگونه به وجود مي آيند و اين پيدايش چگونه اتفاق مي افتد؟ ارسطو در پاسخ به اين قبيل سوالها مطالب مفصلي مطرح مي کند که از حوصله اين بحث خارج است. اجمالاً‌ از تاملات ارسطو در مورد اين سوالات نظريه هاي بسيار مهمي مطرح مي‌شود که آثار آن در فلسفه اسلامي باقي مانده است از جمله: انواع معقولات و جواهر مثل صورت و ماده،‌قوه و فعل، علتهاي چهارگانه (فاعلي، صوري، مادي و غايي).(14)

از نظر او روح يا روان در انسان دو بخش دارد: ‌اول بخش داراي عقل و دوم بخش ناعقلاني. بخش عقلاني نيز دو نوع است: يکي آن که بدان وسيله موجوداتي را در نظر مي آوريم که مبادي آنها دگرگون نمي شوند و ديگري اموري است که در معرض دگرگوني قرار مي گيرند.(15)

عقل دو گونه فعاليت دارد يکي عقل نظري که در جستجوي حقيقت في نفسه است و ديگر عقل عملي که هدف آن دست يافتن به مقاصد عملي و مصلحت آميز مي باشد. همچنين عقل دو خصلت دارد يکي را عقل کنش‌مند يا فعال و ديگري را عقل‌کنش پذير يا منفعل مي‌نامند.(16) انسانها عقلي دارند که بخشي از آن منفعل است و وظيفه اش پذيرش صورتهاي معقول جدا از ماده آنهاست. اين عقل بالقوه همه چيز است و در عين حال تباه شدني مي باشد يعني با مرگ انسان نابود مي شود. عقل ديگري نيز وجود دارد که جنبه ناميرا، نيک بختي و سعادت انسان مي باشد و اين عنصر ناميرا و جاودانه انسان مي باشد.(17)

ارسطو جداي از اين عقل انساني به عقل ديگري نيز معتقد است که به دليل ابهام ماهيت اين عقل مفسران در آن اختلاف کرده اند اين عقل باقي و جاودانه است، فاعل است و بيرون از انسان است. بارقه الهي از طريق اين عقل به انسان مي رسد. وظيفه اين عقل اين است که معقولات بالقوه را در انسان به معقولات بالفعل تبديل کند. يکي از مفسران معروف ارسطو به نام اسکندر افروديسي همين عقل را عقل فعال ناميد که از راه ترجمه هاي عربي به فلسفه اسلامي راه يافت.(18)

افلوطين (م270-205) فيلسوف و بنيان گذار مکتب نوافلاطوني که بين فلاسفه مسلمان به «الشيخ اليوناني» مشهور است. ظاهراً افلوطين دقيق ترين تعابير و تعاريف از عقل را در بين فيلسوفان متقدم يوناني داشته است. مباني فلسفي افلوطين بر سه چيز استوار بوده است: واحد، عقل و روح. واحد خاستگاه و مبداء همه چيزها و نيروي پديدآورنده چيزهاست. اگر آن نبود نه همه چيزها بودند و نه عقل نخستين و زندگي کل مي‌بود.(19)

عقل همه چيزهاست. او همه چيز را دارد و تنها آن هست و هستي‌اش هميشگي است. عقل همچون انديشنده و هستي همچون انديشيده شده است. زيرا انديشيدن نمي توانست بي ديگر بودي و نيز همان بودي، موجود شود. موجودات و معقولها در عقلند، مانند اجزاء در يک کل يا انواع در اجناس يا چنان که اجزاء موجود زنده آينده در همه نهفته‌اند.(20) عقل کارش انديشيدن به ايده ها (مثلها) و نيز انديشيدن به خودش است. اين دو وظيفه هم‌زمانند زيرا درست نيست که بپنداريم عقل فقط مي انديشد اما از انديشيدنش آگاه نيست. وقتي عقل به خودش مي انديشد ضرورتاً در انديشيدنش خودش را داراست و خودش را مي بيند و هنگامي که خودش را مي بيند، اين کار را نه همچون چيزي بدون انديشه بلکه همچون انديشنده انجام مي دهد.(21)

نفس، سومين بنياد فکري افلوطين است. از نظر او در مراتب صدوري خلقت، عقل از واحد صادر شده، نفس نيز از عقل پديد آمده است. عقل نفس را ابداع مي کند و نفس تصويري کمتر از او و لذا نامحدود ولي محدود به عقل مي باشد.(22) رابطه نفس ، عقل و واحد بدين شرح است که هيچ چيز نمي تواند از واحد به وجود بيايد جز آن چه پس از او بزرگ‌ترين است. عقل پس از واحد بزرگترين و نسبت به او دومين است زيرا عقل تنها واحد را مي​بيند و به آن نيازمند است اما واحد به عقل نيازي ندارد. عقل بزرگتر از همه چيزهاست زيرا چيزهاي ديگر پس از او مي آيند مانند روح که گونه اي از فعاليت عقل است وبدين​سان نفس بايستي عقل را ببيند. عقل، نفس و خدا از همديگر جدا نيستند. همچون علتند که پس از او مي​آيد و چيزي ميانشان نيست وفقط در «ديگر بودي» از همديگر جدايند. پس نفس از يک سو به عقل پيوسته است و از سوي ديگر به چيزهاي ديگري در اين جهان پديده ها و به جسم يا پيکري که خودش آن را پديد آورده است. اما همچنان به خاستگاه معنوي و علي خود يعني مبداء خدايي اش نزديک تر است. نفس داراي دو وضعيت است از يک طرف محصول عقل، خودش نيز معقول است به طوري که در وي اثر مي گذارد، آن را روشني مي بخشد و به او مانند تصويري از خودش، صورتهاي همه موجودات را مي‌دهد. از سوي ديگر بنابر طبيعت خود پيوند با چيزي دارد که پايين تر از خودش است و در واقع از او پديد آمده است و تاثيراتي که صادر از عقل دارد به او منتقل مي کند.

اين سخنان در فرهنگ و فلسفه اسلامي کاملاً ‌آشناست. با تفاوتهايي اندک و تغيير بعضي نامها نشان دهنده ريشه هاي مشترک بين اين دو فلسفه مي باشد.

پيش از ابن سينا فيلسوف بزرگ اسلامي ابونصر فارابي در کتابهاي مختلفي از جمله السياسات المدنيه، المدينه الفاضله و رساله في العقل و مقاله في معاني العقل در مورد عقل سخناني دارد که بر تفکر ابن سينا تاثير به سزايي داشته است. مدکور معتقد است نظريه عقل فارابي مهم ترين نظريه اي است که از جانب انديشمندان اسلامي پايه گذاري مي‌شود و در فلسفه مسيحي نيز تاثير مهمي داشته است.(23)

از نظر فارابي عقل انسان سه مرتبه دارد. عقل بالقوه که اولين مرتبه است زيرا نفس انسان جسمانيه الحدوث است و آماده قبول معقولات مي شود. مرحله بعد معقولات بالقوه است که در آن اشيايي در ماده يا خود و يا جوهر مادي اند که آماده فعليت مي باشند. معقولات بالقوه زماني بالفعل مي شوند که عاملي خارجي معقوليت آنها را بالفعل کنند. زيرا فعاليت يافتن معقولات بالقوه در نفس امري ذاتي نيست و تعقل موضوعي خارج از ذات مي‌باشد. شيئ‌اي که آنها را از قوه به فعل در مي آورد نه در طبيعت اشياء و نه در قوه ناطقه انساني است بلکه فاعل و عاملي بيروني و مفارق از ماده و خارج از ذات اين دو (نفس و شيئ) مي باشد و آن «عقل فعال» است.(24)

معقول بالقوه، بالقوه در اشياي محسوس موجود است. وقتي که عقل بالقوه آنها را از اشياء محسوس انتزاع مي کند و وارد ذهن مي شود، معقول بالفعل مي شوند. هنگامي که عقل بالفعل، مفارقت تام و تجرد کامل از ماده حاصل مي کند با عقل فعال مقارنت و مقاربت مي‌يابد و در اين مرتبه انسان به بالاترين مرتبه عقل که همان اتصال به عالم غيب و خفيات است، نايل مي شود.(25) عقل فعال فارابي «بمنزله الشمس، يعطي البصر الضوء» مي باشد يعني مانند خورشيدي است که به چشم نور اعطا مي کند.(26) از نظر وي معرفت نوعي جهاد عقلاني نيست بلکه امدادي آسماني است. منظور اينست که براي تبديل قوه معقول به فعليت عقلاني ياري عالم بالا نياز است. عقل فعال علاوه بر اعطاي معرفت و رساندن عقل بالقوه به عقل بالمستفاد مبداء و نيرويي به انسان افاضه مي کند که او را به سوي کسب کمال راهنمايي مي کند.(27) سومين کار عقل فعال نظارت بر تاثير اجسام سماوي بر هيولاي نخستين جهان مادي مي باشد.

نکته جالب توجهي که فارابي در مورد عقل فعال مطرح مي کند و بسيار مورد توجه ابن سينا واقع مي شود موضوع ماهيت عقل فعال است. برخلاف اسکندر افروديسي شارح ارسطو که عقل فعال را خدا در نظر مي گيرد فارابي عقل فعال را با توجه به آموزه هاي ديني اسلامي فرشته وحي يا روح الامين تلقي مي کند.(28)

[1]- Rationality

[2]- Authority

3-در مورد فسنکول و همين کتاب در بند 3-2 فصل دوم از بخش دوم سخن خواهيم گفت.

1- در مورد نظريات وي در دو دوره متفاوت متقدم و متاخر در فصول مربوط مفصلاً بحث خواهيم کرد.

[5]- منظور از ايده‌آل‌گرايي در اين رساله قايل بودن به ملاکهاي قطعي و آرماني براي عقلانيت است. در مقابل اين ايده‌آل‌گرايي واقع‌گرايي قرار دارد که به معناي تعديل اين ملاکهاست.

[6]- Harry Render

[7]- Karma

[8]- Sophist

[9]- Global rationality

[10]- Tractatus Logico- Philosophicus

[11]- Philosophical Investigations

[12]- On Certainty

[13]- skeptic


مبلغ واقعی 49,440 تومان    26% تخفیف    مبلغ قابل پرداخت 36,586 تومان

توجه: پس از خرید فایل، لینک دانلود بصورت خودکار در اختیار شما قرار می گیرد و همچنین لینک دانلود به ایمیل شما ارسال می شود. درصورت وجود مشکل می توانید از بخش تماس با ما ی همین فروشگاه اطلاع رسانی نمایید.

Captcha
پشتیبانی خرید

برای مشاهده ضمانت خرید روی آن کلیک نمایید

  انتشار : ۱۲ اسفند ۱۳۹۶               تعداد بازدید : 72

برچسب های مهم

دیدگاه های کاربران (0)

کسب درآمد اینترنتی 300000 تومان در خانه در کمتر از 30

کسب درآمد اینترنتی 300000 تومان در خانه در کمتر از 30

این محصول آپدیت شد تاریخ 1397/01/27 بسم الله الرحمن الرحیم سلام در دنیای اینترنت خیلی از آدم ها هستند که دوست دارند کسب درآمد کنند و به خیلی چیزها و ایده ها فکر میکنند . همه ما دوست داریم در کمترین زمان بهترین درآمد را داشته باشیم مثلا یک فرد به طور میانگین اگر 12 ساعت کارکند و ...

کسب درامداز اینترنت ماهیانه 8میلیون تومان

کسب درامداز اینترنت ماهیانه 8میلیون تومان

پکیج کسب درآمداسان از اینترنت اپدیت جدید 15 اردیبهشت 1397 مناسب برای تمامی افرادباهرسن ودانشی این فرصت هرگز تکرار نمیشود عجله کنید تضمین100%بازگشت وجه درصورت عدم کسب این مبلغ هدیه ویژه پس از خرید این محصول: 1.نرم افزار کی به وای فای وصله نرم افزاری برای ...

اد ممبر بینهایت ( افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و

اد ممبر بینهایت ( افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و

-اد ممبر بینهایت- {افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و گروه تلگرام و...} Addmember نسخه ویژه(VIP) تمامی و کامل ترین نرم افزار های افزایش ممبر واقعی و فیک و آموزش های آن، که در اینترنت و بازار به قیمت های بالا به فروش می رسد را یک جا و مرتب و منظم به همراه راهنما در هر بخش، با قیمتی کم در ...

افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک

افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک

بلند قامت بودن یک امتیاز بزرگ برای شماست! سلام بیتا بیات هستم کارشناس فیزیولوژی ورزشی،لازم دانستم قبل از این که شما با روش گرو تالر داینامیک آشنا شوید چند تا نکته رو صادقانه خدمتتان عرض کنم همانطور که تو اینستاگرام(khosh.andam@)نوشتم خیلی اتفاقی با این متد آشنا ...

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی و بدون نیاز به ارتقا توجه :مشکل امضا با کلید دیباگ دراین نسخه کاملا رفع شده و برنامه ها به بازار ارسال می شوند اگر به این مشکل برخوردید ما 10برابر پولتان را پس میدهیم. این نرم افزار بر روی اندروید قابل نصب میباشد 100% مورد تایید ...

مجموعه ی آموزش تعمیر لامپ کم مصرف (از مبتدی تا

مجموعه ی آموزش تعمیر لامپ کم مصرف (از مبتدی تا

کتاب آموزش تعمیر لامپ کم مصرف همانطور كه مي دانيد لامپ هاي كم مصرف بعد از مدتي ديگر روشن نمي شوند و نياز به تعمير دارند در بيشتر اين موارد مي توان با ساده ترين وسايل لامپ را در منزل تعمير كرد این مجموعه دارای 5 کتاب است که در آن نحوه عملکرد و روش های عیب یابی لامپ کم ...

تمامی نرم افزار های اددممبر واقعی و فیک

تمامی نرم افزار های اددممبر واقعی و فیک

تمامی و کامل ترین نرم افزار های افزایش ممبر واقعی وفیک را یک جادریافت کنیدهرکدام از این نرم افزار ها در اینترنت و کافه بازاربه قیمت خیلی بالایی بفروش میرسند. نکته: پورسانت بازاریابی این محصول 60% است نسخه ی 100%تست شده با توجه به فیلترینگ تلگرام 15 اردیبهشت ...

کتاب افزایش ممبر کانال تلگرام

کتاب افزایش ممبر کانال تلگرام

افزایش اعضای کانال تلگرام ، مهمترین دغدغه صاحبان کانال در این شبکه اجتماعی موبایلی است.در این مطلب موثرترین روش های افزایش اعضای کانال تلگرام را به شما آموزش خواهیم داد. در ابتدا ذکر این نکته لازم به نظر می رسد که افزایش اعضای کانال تلگرام ( Telegram ) با روش های غیر معمول ...

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

نام محصول: مجموعه صفرتاصد راه اندازی کارگاه جوراب بافی تهیه کننده: دوران راهبی انتشار: وبسایت بچه‌های نساجی دانشگاه یزد فرمت محصول: کتاب الکترونیکی(PDF) + ویدئو MP4 قابل پخش در: موبایل، تبلت، کامپیوتر و ... مخاطب این بسته آموزشی: تمام افراد مبتدی که حداقل سرمایه ...

دانلود کتاب آموزش خوشنویسی با قلم و خودکار همراه

دانلود کتاب آموزش خوشنویسی با قلم و خودکار همراه

محتوای این مجموعه کامل آموزش خوشنویسی: 1- آموزش خوشنویسی با خودکار 2-سرمشق های خوشنویسی 3- آموزش خط تحریری 4-آداب خوش نویسی فايده اول خوشنويسی: كه روحي و دروني است ٬رويت خط زيبا موجب بهجت روحي و حظ معنوي مي شود و البته بهره معنوي خوشنويس مضاعف و مبتدا است و آثار و بركاتي ...

چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان

چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان

کتاب چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان کتاب چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان خیلی از وقت ها دوست داشته اید شخص و یا همسر خود را عشق خود نمایید. عاشق شدن به تمام معنا، طوری که هیچ کسی را به اندازه شما دوست نداشته باشد شما را کامل قبول ...

آموزش برنامه نویسی آردوینو

آموزش برنامه نویسی آردوینو

معرفی آردوینو : آردوینو یکی از معروف ترین platform های متن باز است که روی برد های خود از میکروکنترلر های AVR و ARM شرکت atmel استفاده کرده است . هدف اردوینو استفاده از مدار چاپی واحد بود که توانست باعث شود توزیع دهنگان این platform باهم به اشتراک گذاری کد ها و شماتیک پروژه ی ...

تماس و پیامک ناشناس و رایگان با شماره

تماس و پیامک ناشناس و رایگان با شماره

برنامه تماس و ارسال پیام رایگان به دیگران با شماره ناشناس به صورت کاملا رایگان بدون نیاز به روت به وسیله این برنامه میتوانید با شماره دلخواه خود به دیگران زنگ بزنید. یعنی زمانی که شما با دیگران تماس می گیرید شماره دلخواهی که شما در برنامه وارد کرده اید برای شخصی که ...

دانلود پکیج درآمدزایی 400هزارتومن ناچیز در 40دقیقه

دانلود پکیج درآمدزایی 400هزارتومن ناچیز در 40دقیقه

برای درآمدزایی فوق العاده، فقط توضیحات زیر را تا انتها بخوانید. ما درآمد شما را تضمین می کنیم. واقعا ده میلیون تومن درآمد ماهیانه هیچ چیز خاصی نیست. اینقد واسه خودتون بزرگ و دست نیافتنیش نکنین دوستان من، اگه به ضمیرناخودآگاه خودتون القا کردین که اون بزرگه و شما ...

کسب و کار اینترنتی در منزل

کسب و کار اینترنتی در منزل

کسب درآمد میلیونی اینترنتی و تضمینی در منزل جدید ترین و مطمئن ترین روش کسب درآمد در سال 1394 تعهد و ضمانت ما : در عرض فقط یک ساعت اول کسب درآمد نمایید بعد از درآمد آن این مجموعه را خریداری نمایید می دانیم همه ما از مطالب تبلیغاتی و الکی که در مورد کسب و کار اینترنتی است خسته ...

اپلیکیشن سامانه مخابرات همراه

اپلیکیشن سامانه مخابرات همراه

اپلیکیشن فوق العاده و کم یاب سامانه مخابرات با امکانات زیر که گویای محتواست قابلیت استعلام شماره موبایل قابلیت کشف مزاحم تلفنی قابلیت دریافت ریز مکالمات مشترکین تلفن همراه مشترکین حقوقی مشترکین تلفن ثابت پیش شماره ها ...

اینترنت رایگان همراه اول و ایرانسل !!!!!

اینترنت رایگان همراه اول و ایرانسل !!!!!

توجه توجه روش هایی که کاملا قانونی هستند اما جایی آن ها را پیدا نمیکیند این روش ها بسیار ساده و کاربردی هستند و تنها با طی مراحلی ساده شما می توانید در کم تر از دو دقیقه حداقل ۱ گیگ اینترنت رایگان همراه اول و ۱۴ گیگ اینترنت رایگان ایرانسل دریافت کنید. بعضی وقت ها ...

ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps

ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps

- ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps ردیابی و کنترل از از راه دور ، با وارد کردن شماره موبایل نرم افزار ردیاب شماره موبایل کاملا ایرانی و فارسی بدون نیاز به فعال بودن GPS گوشی شما و طرف مقابل با استفاده از این نرم افزار ردیاب شماره موبایل فرزندان و افراد ...

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

نام محصول: مجموعه صفرتاصد راه اندازی کارگاه جوراب بافی تهیه کننده: دوران راهبی انتشار: وبسایت بچه‌های نساجی دانشگاه یزد فرمت محصول: کتاب الکترونیکی(PDF) + ویدئو MP4 قابل پخش در: موبایل، تبلت، کامپیوتر و ... مخاطب این بسته آموزشی: تمام افراد مبتدی که حداقل سرمایه 5 میلیونی ...

آموزش کسب درآمد از اینترنت

آموزش کسب درآمد از اینترنت

آیا می دانید؟ یک راز مهم در مورد سایت های کسب درآمد از اینترنت که ممکن است ندانید. می دانید چرا سایت های مختلفی که دیده اید نتوانسته اند به شما کمک کنند کسب درآمد کنید؟حقیقت این است که اکثر این سایت های آموزشی برای کسب درآمد در اینترنت توسط ...

نسخه خطی اشعار و پیشگویی های شاه نعمت الله ولی

نسخه خطی اشعار و پیشگویی های شاه نعمت الله ولی

شاه نعمت‌الله ولی نسخه خطی اشعار و پیشگویی های شاه نعمت الله ولی پر فروشترین کتاب نسخه خطی با بیش از 2000000 فروش تا کنون به دليل استقبال بي نظيز شما كاربران گرامي نسخه خطي فوق فقط تا پايان اسفند ماه با 20% تخفيف به فروش مي رسد و بعد از آن به قیمت ...

دانلود کتاب آموزش ساخت انواع کابینت مدرن MDF

دانلود کتاب آموزش ساخت انواع کابینت مدرن MDF

نوع فایل:PDF زبان:فارسی حجم فایل:18KB در چند دهه اخیر با توجه به افزایش رشد آپارتمان سازی ، تعداد متقاضیان ساخت کابینت نیز افزایش پیدا کرد و با توجه به تغییر ماهیت کابینت ها از فلزی به MDF و تمایل به تغییر مکرر دکوراسیون آشپزخانه از سوی خانواده ها ، کابینت سازی نیز در میان مشاغل ...

رساله کارشناسی ارشد معماری با عنوان «طراحی

رساله کارشناسی ارشد معماری با عنوان «طراحی

رساله کارشناسی ارشد معماری با عنوان «طراحی مجموعه مسکونی با رویکرد ارتقاء تعاملات اجتماعی» (فایل word قابل ویرایش) این پروژه توسط گروه معماری تلار تهیه شده است. از این بابت مشابه آن در وب وجود ندارد. رساله در 157 صفحه تنظمیم شده و دارای 77 منبع است. متن مطابق ...

نرم افزار افزایش بازدید سایت و وبلاگ

نرم افزار افزایش بازدید سایت و وبلاگ

▼ توجه توجه ▼ شما می توانید این نرم افزار را به صورت رایگان از سایت ما دانلود نمایید: app.alosite.net نرم افزار افزایش بازدید سایت نرم افزاری است جهت بالا بردن بازدید سایت یا وبلاگ با ایپی های متفاوت شما میتوانید به جای خرید بازدید از سایت ها از نرم افزار بازدید استفاده کنید ...

کتاب « الفبای جامع ثروت و ثروتمندشدن » برای

کتاب « الفبای جامع ثروت و ثروتمندشدن » برای

قوانین ثروتمند شدن چیست؟ ذهن ثروتمندان چگونه کار می کند؟ وجود ثروت ساز چگونه وجودی است؟ چرا بعضی افراد با اینکه سخت کار می کنند هیچ وقت پولدار نمیشوند؟ ذهن فقرا با ذهن ثروتمندان چه تفاوتی دارد؟ نوع مشاغل ثروتمند شدن شما کدام است؟ چرا اکثر مردم از پیشرفت و بهبود ...

سوال عملی ICDL 2 همراه با جواب - ( سری اول )

سوال عملی ICDL 2 همراه با جواب - ( سری اول )

سوالات عملی ICDL2 همراه با جواب (ویندوز - اینترنت و ایمیل ) تعداد فایل : 7 نوع فایل : Pdf ...

سوال عملی Power Point با جواب

سوال عملی Power Point با جواب

دانلود نمونه سوال قطعی پاورپوینت با جواب تشریحی تعداد فایل : 2 نوع فایل : Pdf ...

چگونه هر کسی را عاشق خود کنیم ؟

چگونه هر کسی را عاشق خود کنیم ؟

چگونه هر کسی را عاشق خود کنیم ؟ خیلی از وقت ها دوست داشته اید شخص و یا همسر خود را عشق خود نمایید. عاشق شدن به تمام معنا، طوری که هیچ کسی را به اندازه شما دوست نداشته باشد شما را کامل قبول داشته باشد و یا می خواهید دل کسی را بدست بیاورید و در این راه همیشه با شکست مواجه شده ...

دانلود فیلم های آموزش رانندگی با ماشین

دانلود فیلم های آموزش رانندگی با ماشین

آموزش رانندگي به زبان فارسي آموزشي كاملا فارسي و صد در صد اورجينال آيا مي خواهيد تمام فوت و فن رانندگي را به طور كامل بدانيد؟ آيا مخواهيد تنها با يكبار امتحان رانندگي قبول شويد؟ آيا چندين بار تست رانندگي داده و قبول نشده ايد؟ بهترين روش آموزش رانندگي در منزل ...

آموزش راه اندازی ماژول GPS با آردوینو

آموزش راه اندازی ماژول GPS با آردوینو

در این فیلم آموزشی تهیه شده قصد داریم به طور کامل و قدم به قدم مراحل راه اندازی ماژول GPS با کامپیوتر و همچنین روش راه اندازی ماژول GPS با استفاده از میکروکنترلر را خدمت کاربران عزیز سایت آموزش دهیم . این مجموعه ی آموزشی برای اولین بار توسط سایت انجمن الکترونیک به زبان ...


مطالب تصادفی

  • استفاده از نشاسته اصلاح شده هیدروکسی پروپیل دی استارچ فسفات به عنوان جایگزین روغن در سس مایونز  ....
  • استفاده از عصاره برگ زیتون به جای آنتی اکسیدان ها و نگهدارنده های سنتزی در سس مایونز و ارزیابی تغییرات فیزیکوشیمیایی .....
  • استخراج لیکوپن از ضایعات گوجه فرنگی.....
  • استخراج پلی ساکارید از برگ گیاه هفت کول و بررسی فعالیت ضد اکسایشی و ضد میکروبی آن....
  • استخراج پروتئین از کنجاله آفتابگردان و بررسی ویژگی‌های عملکردی آن....

بندرعباس

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب