تماس با ما

فید خبر خوان

نقشه سایت

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب


اگر به یک وب سایت یا فروشگاه رایگان با فضای نامحدود و امکانات فراوان نیاز دارید بی درنگ دکمه زیر را کلیک نمایید.

ایجاد وب سایت یا
فروشگاه حرفه ای رایگان

دسته بندی سایت

پرفروش ترین ها

پر فروش ترین های فورکیا


پر بازدید ترین های فورکیا

برچسب های مهم

پیوند ها

اشتراک در خبرنامه

جهت عضویت در خبرنامه لطفا ایمیل خود را ثبت نمائید

Captcha

آمار بازدید

  • بازدید امروز : 1002
  • بازدید دیروز : 2315
  • بازدید کل : 698535

رهیافت ویلیام مُنتگمری وات در حدیث و سیره پژوهی....


رهیافت ویلیام مُنتگمری وات در حدیث و سیره پژوهی....

چکيده

مطالعات خاورشناسان درباره­ی قرآن، حدیث و سیره­ی پیامبر اکرم(ص) در سده­های اخیر افزایش چشمگیری داشته است. بررسی اهداف و انگیزه­ها، مبانی و روش­ها و منابع مورد استفاده در این پژوهش­ها، بایسته­ی بررسی و تحقیق از سوی اندیشمندان مسلمان است. برای نیلِ به این هدف، بهتر است دیدگاه­ها و اندیشه­های هر خاورشناس به صورت مجزا یا تطبیقی با دیگر مستشرقان مورد مطالعه و مداقّه قرار گیرد. در این راستا، ما به بررسی رهیافت ویلیام مُنتگمری وات، از الهی­دانان و خاورشناسان مسیحیِ معاصر، نسبت به سیره و احادیث پیامبر(ص) در آثار تاریخی و دینی­اش پرداخته­ایم.

برای تبیین بهتر موضوع، ابتدا به جریان­شناسی سیره­پژوهی در غرب، به خصوص در دوره­ی معاصر پرداخته شد تا به جایگاه وات در این میان بهتر پی ببریم، سپس به مطالعه و تحلیل آثار وات، اعمّ از کتاب­ها و مقالات وی در نشریات و دایرة المعارف­ها، به ویژه آثار سیره و تاریخی وی پرداخته شد تا اولاً روش­شناسی، مبانی، منابع مورد استفاده­ی وات و در یک کلام، رهیافت وات در سیره­پژوهی تبیین و شناسانده شود و ثانیاً آرا و اندیشه­های وی، در صورت لزوم، مورد بررسی و نقد قرار گیرد.

کليدواژه ­ها: سیره­ی پیامبر(ص)، سیره­پژوهی، حدیث، حدیث­پژوهی، ویلیام مُنتگمری وات، خاورشناسان.

 فهرست مطالب

فهرست مطالب‌أ

فصل اول: کلیات1

1-1. بیان مسأله1

1-2. سؤالات تحقیق2

1-3. فرضیه­های تحقیق2

1-4. ضرورت و اهمیت تحقیق3

1-5. اهداف تحقیق4

1-6. پیشینه­ی تحقیق4

1-7. روش تحقیق7

1-8. مفاهیم و اصطلاحات8

1-8-1. «سیره»8

1-9. معرفی ویلیام مُنتگمری وات11

1-9-1. زیستنامه­ی علمی وات11

1-9-2. آثار وات14

1-10. حوزه­های مورد بررسیِ وات در سیره­ی پیامبر(ص) و تاریخ اسلام34

فصل دوم: جریان­شناسی سیره­پژوهی در غرب36

2-1. پیشینه­ی پژوهش­های مستشرقان در باب سیره­ی پیامبر(ص) از قرن نهم میلادی تا دوره­ی معاصر36

2-2. جریان­شناسی سیره­پژوهیِ معاصر در غرب48

2-2-1. رویکرد «سنتی یا سنت­گرا» (Traditional) يا «خوش­بين» (Sanguine)48

2-2-2. رویکرد «تجدیدنظرطلب» (Revisionist) یا «شکّاک» (Sceptic)76

2-2-3. رویکرد بازگشتی (Recursive)یا انتقادی (Critical)109

2-3. اهمّ جریان­های خاورشناسی در حوزه­ی حدیث127

2-3-1. نقد و بررسی اهمّ دیدگاه­های ایگناتس گلدتسیهر و یوزف شاخت در حوزه­ی حدیث130

2-4. دیدگاه­های اندیشمندان عرب پیرامون پژوهش­های خاورشناسان درباره­ی سیره­ی پیامبر(ص)131

جمع­بندی و نتیجه­گیری:135

فصل سوم: روش­شناسي، مبانی و منابع وات در سیره­پژوهی پیامبر(ص)139

3-1. مهم­ترین افکار و اندیشه­های وات140

3-2. روش­شناسی وات در سیره­پژوهی پیامبر(ص) و مطالعات ادیان149

3-2-1. اثرپذیری از مکتب تجربه­گرایی و اعتقاد به تاریخ­نگاری اثباتی149

3-2-2. تبیین وقایع تاریخی همراه با تحلیل­های ذهنی153

3-2-3. توجه به جوانب مختلف یک مسأله یا موضوع153

3-2-4. تحلیل­های روان­شناختی، پدیدارشناسانه و جامعه­شناختی وات از سیره­ی نبوی154

3-2-5. رویکرد تقریب­گرایانه­ی وات نسبت به ادیان الهی159

3-3. مبانی تاریخ­نگاری، سیره­پژوهی و الهیاتی وات162

3-3-1. اسطوره­ای بودنِ برخی حقایق تاریخی­نما162

3-3-2. عدم تاریخی­نگری در گزاره­های وحیانی163

3-3-3. «ثمرات» یک دین به عنوان معیار داوری در مورد آن دین164

3-3-4. پذیرش پلورالیسم دینی از سوی وات165

3-3-5. لزوم تمایز میان آموزه­های اساسی و آموزه­های فرعی دین (ذاتی و عرضی دین)166

3-3-6. کلیت دین ملاک صدق و کذب است، نه تک­تکِ گزاره­ها167

3-3-7. زبان دین، زبان نمادین و تمثالی169

3-3-8. توجه به نظریات (الگوهای) بدیل در قضاوت در مورد وقایع تاریخی170

3-3-9. دخالت خدا در تاریخ172

3-4. منابع وات در سیره­پژوهی پیامبر(ص)174

3-4-1. به­کارگیری روش نقد تاریخی از سوی وات در بررسی سیره­ی پیامبر(ص)178

3-4-2. اعتماد و استناد وات به روایات تاریخی180

جمع­بندی و نتیجه­گیری:180

فصل چهارم: مهم­ترین دیدگاه­های وات پیرامون وحی، نبوت، سیره و احادیث پیامبر(ص)183

4-1. سیره­پژوهی وات185

4-1-1. وضعیت پیامبر(ص) پیش از اسلام185

4-1-2. ظهور پیامبر(ص) و اسلام187

4-1-3. وحی از دیدگاه وات191

4-1-4. نبوت پیامبر اسلام(ص) از دیدگاه وات205

4-1-5. مهم­ترین وقایع دوران مکیِ پیامبر(ص)220

4-1-6. مهم­ترین وقایع دوران مدنیِ پیامبر(ص)224

4-2. حدیث­پژوهی وات298

4-2-1. دیدگاه وات درباره­ی «حدیث»298

4-2-2. رابطه­ی فقه و حدیث با سنت پیامبر(ص)304

4-2-3. مقایسه­ی کتاب مقدس با احادیث اسلامی305

جمع­بندی و نتیجه­گیری:306

فصل پنجم: نقد و بررسی دیدگاه­های وات در سیره­پژوهی پیامبر(ص)313

5-1. تحلیل و نقد اندیشه­های ویلیام مُنتگمری وات در باب وحی313

5-1-1. تحلیل و نقد جامع314

5-1-2. تحلیل و نقد موردی320

5-2. تحلیل و نقد دیدگاه وات پیرامون داستان «آیات شیطانی» یا افسانه­ی غرانیق347

5-2-1. تحلیل و نقد جامع347

5-2-2. تحلیل و نقد موردی357

5-3. حقیقت جهاد در سیره­ی نبوی360

5-4. فلسفه­ي تعدد زوجات پیامبر(ص)365

5-4-1. ازدواج پیامبر(ص) با حضرت خدیجه(س)368

5-4-2. ازدواج پیامبر(ص) با زینب بنت جحش369

5-5.شرایط اجتماعی- فرهنگی حاکم بر محیط عربستان373

5-6. ولادت و دوران کودکی پیامبر(ص)374

5-7. نقش ورقة بن نوفل در نبوت پیامبر(ص)375

5-8. اولین مسلمان378

5-9. اسلام حضرت ابوطالب(ع)379

5-10. مسأله­ی هجرت به حبشه381

5-11. جنگ­ها و غزوات پیامبر(ص)382

5-11-1. نخستین سریه­ها و غزوات پیامبر(ص)382

5-11-2. غزوه­ی بدر385

5-11-3. غزوه­ی اُحد387

5-11-4. اخراج یهودیان بنی نضیر388

5-11-5. غزوه­ی خندق یا احزاب388

5-11-6. غزوه­ی خیبر389

5-11-7. فتح مکه390

5-11-8. غزوه­ی تبوک391

5-12. مسأله­ی رحلت پیامبر(ص) و جانشین پس از وی392

5-13. سیاست و پیامبر(ص)393

5-14. ابعاد جهانی دین اسلام394

5-15. مسأله­ی جزیه در اسلام395

5-16. امّی بودنِ پیامبر(ص)396

5-17. قرآن و فرهنگ زمانه402

5-18. اسطوره­انگاری برخی حقایق تاریخی و آموزه­های دینی403

5-19. نقد نظریه­ی «پلورالیزم دینی»411

5-20. نقد نظریه­ی «ذاتی و عرضی دین»425

5-21. نقد کلی اتهامات و داوری­های ناروای مستشرقان نسبت به پیامبر اسلام(ص)431

جمع­بندی و نتیجه­گیری:433

نتایج کل رساله:439

پیشنهادات:450

منابع452

الف) کتاب­های فارسی و عربی452

ب) مقالات فارسی و عربی464

ج) کتاب­ها، مقالات و سایت­های انگلیسی471

نمایه­ها476

1. آیات476

2. روایات485

3. اصطلاحات488

الف) فارسی به انگلیسی488

ب) انگلیسی به فارسی493

4. اعلام500

5. اماکن510

پیوست515

فهرستی از کتب و مقالات خاورشناسان پیرامون اسلام و سیره­ی پیامبر(ص)515

 فصل اول: کلیات

1-1. بیان مسأله

پیشرفت و تعالی هر تمدنی در گرو خودباوری، بالندگی و نحوه­ی ارتباط با دیگر تمدن­هاست؛ ارتباطی که در عرصه­های مختلف هر تمدن با تمدن دیگر صورت می­گیرد و در این میان نقش اندیشمندان در پیشرفت تمدن­ها چشمگیرتر است.

فرهنگ غنی اسلام با مجموعه اندیشه­های موجود در آن قابلیت این تعالی را برای هر اندیشمندی فراهم نموده است و در طول تاریخ شاهد بروز دوره­های پیشرفت تمدن اسلامی بوده­ایم، دوره­هایی که عصر طلایی تمدن بشری نیز می­توان نامید.

غیر از مسلمانان و اندیشمندان مسلمان، بوده­اند دانشمندانی که در مغرب­زمین می­زیسته­اند، با فرهنگ و آیینی دیگر؛ اما به دلایل و انگیزه­های مختلف به بررسی آیین اسلام و تمدن اسلامی پرداخته­اند. این بررسی­ها چه بسا بتواند زوایایی از آیین و تمدن اسلامی را به ما نشان دهد که ما خود نتوانسته­ایم آن را ببینیم، و چه بسا گستره­هایی از تمدن اسلامی را که آنها با پیش­فرض­های متفاوت خود نتوانسته­اند آن­طور که مسلمانان دیده­اند ببینند، و مانند آن. همه­ی اینها کافی است تا انگیزه­ی قوی­ای در ما به وجود آورد تا به مرور و نقد آثار خاورشناسان بپردازیم.فهم صحیح این مطالعات، بررسی همه­جانبه­ی اهداف و انگیزه­های خاورشناسان، منابع مورد استفاده­ی آنها، حوزه­های مورد توجه غربیان، و روش­شناسی پژوهش­های آنان، توجه به زمینه­های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی حاکم بر جهان معاصر را می­طلبد.

گستردگی موضوع در کنار اختلاف روش­ها، مبانی و دیدگاه­های مستشرقان کار را دشوارتر کرده است؛ لذا ضروری می­نماید برای رسیدن به نتایج بهتر و دقیق­تر، قلمروی موضوع را محدود و مقید نمود و دیدگاه­ها و اندیشه­های هر خاورشناس به صورت مجزا یا تطبیقی با دیگر خاورشناسان مورد مداقّه و بررسی قرار گیرد. آنچه که ما در این نوشتار بدان می­پردازیم، «رهیافت ویلیام مُنتگمری وات در سیره و حدیث­پژوهی پیامبر اسلام(ص)» است.

ويلياممُنتگمرىوات (William Montgomery Watt/1909-2006م) استاد سابق ادبیات عرب و رئیس بخش مطالعات عربی دانشگاه ادینبورو اسکاتلند، نزدیک به یک قرن مطالعات و پژوهش­های گسترده­ای پیرامون قرآن، اسلام، تاریخ اسلام، شخصیت و سیره­ی پیامبر(ص)، و فلسفه­ی اسلامی داشته و آثار ارزشمند و محققانه­ای در هر یک از این موضوعات تألیف نموده است و از آنجا که آثار وات در باب تاریخ اسلام و سیره­ی پیامبر(ص) از جایگاه ویژه­ای در میان اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان برخوردار است، ضروری می­نماید رهیافت ایشان در سیره­پژوهی پیامبر(ص) مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد.

مهم­ترین آثار وات در این زمینه عبارتند از:

Muhammad at Mecca (محمد در مکه)

Muhammad at Medina (محمد در مدینه)

Muhammad, Prophet and Statesmam (محمد پیامبر و سیاستمدار)

البته ایشان کتاب­ها و مقالات دیگری هم در این موضوع دارند که در این پژوهش مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است که در فهرست منابع خواهد آمد.

1-2. سؤالات تحقیق

سؤالات اصلی و فرعی این پژوهش به ترتیب عبارتند از:

1. وات براساس چه مبانی، روش­ها و منابعی سیره­ی پیامبر(ص) را مطالعه و تحلیل کرده است؟

2. تفاوت­ها و تمایزهای میان نتایج بررسی وات در سیره با مسلمانان و دیگر اسلام­شناسان غربی کدام است؟

3. چه نقدهایی را می­توان بر روش­ها، مبانی و دیدگاه­های وات در زمینه­ی سیره­ی پیامبر(ص) وارد دانست؟

1-3. فرضیه­های تحقیق

1. مبانیوات ترکیبی از پیش­فرض­های سیره­نگاران مسلمان مانند اعتماد به گزارش­های قرآن و فی­الجمله سنت اسلامی به عنوان شخصی سنت­گرا و وحیانی دانستن سخنان پیامبر(ص)، و پیش­فرض­های دینی مسیحیان مانند بشری بودن شخصیت و افعال پیامبر(ص) (عدم عصمت پیامبر (ص)) است. روشوات در بررسی، تحلیل و نقد گزارش­های تاریخی، سندی یا متنی یا تاریخی است. وات عمدتاً به منابع اصیل و اسلامی مراجعه کرده است.

2. بخش عمده­ای از دستاوردها، مبانی و روش­های وات در سیره­پژوهی با محققان مسلمان (به دلیل اعتماد وات به منابع اسلامی) مشابهت دارد؛ در مقابل، روش­ها، مبانی و دستاوردهای دیگر اسلام­پژوهان غربی مانند ایگناتس گلدتسیهر (Ignaz Goldziher/1850-1921م)، یوزف شاخت (Joseph Schacht/1902-1969م) و جان ونزبرو (john Wansbrough/1928-2002م) (به دلیل عدم اعتماد به منابع اسلامی) تفاوت جدی با سیره­پژوهی وات دارد.

3. برخورد ساده­انگارانه­ی وات با مسائل تاریخی، عدم انسجام مبانی و روش­های وی در برخورد با سیره­ی پیامبر(ص) مانند وحیانی دانستن سخنان پیامبر(ص) در یک­جا و اقتباس قرآن از منابع یهودی و مسیحی در جای دیگر، عدم جامعیت در مراجعه به منابع سیره، و برخورد متفاوت با گزارش­های مشابه از نظر تاریخی از جمله نقدهای وارد بر وات است.

1-4. ضرورت و اهمیت تحقیق

1. اهمیت توجه به آرای مستشرقان در حوزه­ی شخصیت و سیره پیامبر(ص) و تاریخ اسلام؛ سده­هاست که مستشرقان بر روی موضوعاتی نظیر شخصیت و سیره پیامبر(ص) و تاریخ و سنت اسلامی کارهای پژوهشی گسترده­ای انجام داده­اند و خواه ناخواه در این حوزه تأثیر خاص خود را داشته است و اندیشمندان مسلمان به تحلیل و نقد منصفانه و عالمانه­ی آثار آنان نپرداخته­اند. در سال­های اخیر نسبت به این حوزه توجه خوبی شده است، اما بیشتر با کلیات و قضاوت­های عجولانه، غیرعلمی و غیرمنصفانه همراه با افراط و تفریط روبرو هستیم. ازاین­رو، ضروری است که در خصوص هر یک از خاورشناسان و آثار آنان پژوهشی علمی صورت گیرد تا از زوایای مختلفِ افکار، اندیشه­ها و دیدگاه­های آنها پرده­پرداری شود و نقاط مثبت مورد استفاده قرار گیرد و نقاط منفی با دلایل متقن و علمی رد گردد.

2. شخصیت ویلیام مُنتگمری وات؛ شخصیت وات از این جهت که وی وارث افکار و ایده­های چند نسل از خاورشناسان مهم مانند تئودور نُلدکه (Theodor Noldeke/1836-1930م)، رژی بلاشر (Regis Blachere/1900-1973م) و استادش ریچارد بل (Richard Bell/1876-1952م) بوده و به انصاف و حقیقت­بینی شهرت یافته و از شخصیت­های مؤثری است که آرا و اندیشه­های ایشان به زبان فارسی و عربی نیز سال­هاست که در دسترس خوانندگان فارسی­زبان بوده است، لذا این امر انگیزه­ی مضاعفی ایجاد می­کند تا ما به دقت دیدگاه­ها و اندیشه­های ایشان را در حوزه­های یادشده مورد تحلیل و بررسی قرار دهیم.

3. عدم آشنایی دانشجویان الهیات با زبان­های خارجی؛ متأسفانه به دلیل عدم آشنایی کافی دانشجویان الهیات با زبان­های خارجی بسیار کم به بحث­های خاورشناسان پرداخته شده و آن کارهای اندکی هم که در کلیات مباحث خاورشناسان انجام شده، به دلیل عدم آشنایی پژوهش­گران با زبان­های اصلیِ خاورشناسان نقایص چشمگیری داشته است. با توجه به تحصیلات آکادمیک نگارنده در رشته­ی زبان انگلیسی، به نظر می­آید با این پیشینه­ی تحصیلی کار در زمینه­ی خاورشناسان و آثار آنها می­تواند ثمربخش­تر باشد.

1-5. اهداف تحقیق

هدف اصلی این پژوهش تبیین رهیافت ویلیام مُنتگمری وات در سیره­پژوهی پیامبر اسلام(ص) است که در محورهای زیر صورت می­گیرد:

1. بیان مبانی، روش­ها و منابع وات در بررسی سیره­ی پیامبر(ص)

2. بیان تفاوت دیدگاه­های وات و دیگر مستشرقان در بررسی سیره­ی پیامبر(ص)

3. تحلیل، نقد و بررسی مبانی، روش­ها و دیدگاه­های وات پیرامون سیره­ی پیامبر(ص)

1-6. پیشینه­ی تحقیق

در باب پیشینه­ی آثاری که پیرامون سیره­پژوهی ویلیام مُنتگمری وات نگاشته شده است، می­توان به مطالب زیر اشاره نمود:

ویلیام مُنتگمری وات از جمله اسلام­شناسان مسیحی است که بیش از شصت سال از عمر 97 ساله­اش را به مطالعه و پژوهش پیرامون قرآن، آموزه­های اسلامی، تاریخ و سیره­ی پیامبر اسلام(ص)، علوم اسلامی و نیز مناسبات میان اسلام و دیگر ادیان، به ویژه مسیحیت اختصاص داده و بیش از سی کتاب و ده­ها مقاله به جامعه­ی علمی عرضه کرده است. خط مشی فکری روشن، روش علمی، رعایت انصاف و نگاهی خیرخواهانه به موضوعات و مسائل تاریخ و سیره­ی پیامبر(ص)، سبب شده است تا برخلاف جریان غالب شرق­شناسی و اسلام­شناسی غربیان، نام وات در میان محققان مسلمان به نیکی و خاطره­ی خوش همراه باشد و آثارش مورد توجه مسلمانان مذاهب گوناگون قرار گیرد. هرچند لغزش­های ریز و درشت او نیز از نگاه نکته­سنج اندیشمندان مسلمان دور نمانده، اما هرگز حمل به غرض­ورزی نشده است. ترجمه­ی چندین کتاب ایشان به زبان فارسی و عربی و چاپ­های متعدد برخی از آنها، تنها نمونه­ای از سطح اقبال و مثبت­نگری نسبت به وات و آثارش در ایران و جهان اسلام است.

آیت­الله شعرانی تعلیقاتی بر کتاب «محمد پیامبر و سیاستمدار» وات نگاشته است، چنان­که استاد سید جعفر شهیدی تعلیقاتی بر کتاب «فلسفه و کلام اسلامی» وی دارد.[1] سید محمد ثقفی در مقاله­ای به نقد کتاب­های «محمد در مکه» و «محمد در مدینه» وات پرداخته است.[2] پایان­نامه­ی کارشناسی ارشد سید قاسم رزّاقی موسوی در رشته­ی تاریخ اسلامِ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم با عنوان «نقد و بررسی دیدگاه­های مُنتگمری وات درباره­ی سیره نبوی» از مفصل­ترینِ این نقدهاست.[3] سید عطاءالله مهاجرانی در کتاب «اسلام و غرب» به نقد کتاب «برخورد آرای مسلمانان و مسیحیان؛ تفاهمات و سوء تفاهمات» پرداخته و این­گونه می­نویسد: «... ویلیام مُنتگمری وات که از قضا، سلمان رشدی درس تاریخ اسلام را پیش او خوانده است، در کتاب «محمد پیامبر و سیاستمدار» بحث درس­ناخواندگی و مکتب نرفتن پیامبر اسلام(ص) را انکار می­کند و باور دارد که نمی­توان پذیرفت که تاجر جوانی مثل [حضرت] محمد[ص]، درس­ناخوانده باشد ...».[4]

سید مصطفی حسینی طباطبایی نیز در کتاب «نقد آثار خاورشناسان» به نقد دیدگاه وات در باب ماهیت وحی و سیره­ پیامبر(ص) پرداخته و برخی از اشتباهات وی را متذکر می­شود.[5] محسن الویری در کتاب «مطالعات اسلامی در غرب»[6] و جهانبخش ثواقب در کتاب «نگرش تاریخی بر رویارویی غرب با اسلام»[7] به اختصار به نقد دیدگاه وات در باب منشأ وحی الهی پرداخته­اند. رسول جعفریان نیز در پایگاه اینترنتی «کتابخانه­ی تخصصی تاریخ ایران و اسلام» به نقد فصل "محمد" کتاب «تاریخ اسلام کمبریج» پرداخته و داستان غرانیق و جهاد اسلامی را از دیدگاه وات بررسی و نقد کرده است. اما نویسنده­ی کتاب «محمد در اروپا» که آن­همه تحریف و اتهام از سوی مسیحیان به پیامبر اسلام (ص) را دیده بود، از تألیفات وات به نیکی یاد کرده و این آثار را از بهترین آثار موجود در غرب درباره­ی پیامبر اسلام(ص) می­داند.[8]

دانشمندان مسلمان عرب نیز در باب سیره­ی نبوی به نقد تفکرات ویلیام مُنتگمری وات پرداخته­اند؛ از جمله: عمادالدین خلیل در کتاب «المستشرقون و السیرة النبویة» به تفصیل در دو فصل مجزا به نقد برخی از آرای وات در کتاب­های «محمد در مکه» و «محمد در مدینه» پرداخته است.[9] همچنین در کتاب «مناهج المستشرقین» عمادالدین خلیل و جعفر شیخ ادریس در طی دو مقاله به نقد آرای ویلیام مُنتگمری وات در سیره­ی نبوی پرداخته­اند؛[10] همچنان­که شرقاوی به صورت مختصر در کتاب «الاستشراق»[11] و عمر بن ابراهیم رضوان در کتاب «آراء المستشرقین»[12] به نقد دیدگاه­های وات پرداخته­اند. عبدالله محمد الامین النعیم نیز در کتاب «الاستشراق فی السیرة النبویة»دیدگاه­های سه مستشرق از جمله ویلیام مُنتگمری وات را درباره­ی سیره­ی پیامبر(ص) مورد تحلیل و ارزیابی قرار داده است.[13]دکتر محمد مُهار علی، استاد تاریخ اسلام دانشگاه اسلامی مدینه، نیز در کتاب انگلیسی خود با عنوان «سیرة النبی و مستشرقان»[14] به نقد و بررسی آثار سه خاورشناس معروف، یعنی سر ویلیام میور (Sir William Muir/1819-1905م)، دیوید ساموئل مارگلیوث (David Samuel Margoliouth/1858-1940م) و ويلياممُنتگمرىوات (William Montgomery Watt/1909-2006م) در باب سیره­ی پیامبر(ص) پرداخته است.

با این حال، باید به این نکته اذعان کرد که وات یکی از مستشرقان منصفی است که به بسیاری از خطاهای مستشرقان و نقاط قوت و ضعف اسلام و تمدن اسلامی اعتراف کرده و به خاورشناسان توصیه می­کند که: «به منظور ارتباط خوب با مسلمانان لازم است کاملاً به مدیون بودن خودمان به فرهنگ اسلامی اعتراف کنیم ... پنهان ساختن آن نشانه­ی غرور و مباهات بی­جا و غلط است ... من مسلمانان را ... نمایندگان یک تمدن با دستاوردهای بزرگ می­دانم ... وظیفه­ی ما اروپاییان ... این است که ... به وامدار بودن عمیق خویش به عرب و جهان اسلام اعتراف کنیم ...».[15]

بخش اعظم این آثار یا به نقد و بررسی دیدگاه­های وات در حوزه­ی خاصی مانند سیره­ی نبوی و وحی پرداخته­اند و یا به معرفی و نقد برخی از آثار وات همت گمارده­اند و یا در کنار تحلیل و بررسی کلی آرا و دیدگاه­های دیگر مستشرقان، اجمالاً به دیدگاه­های وات نیز پرداخته­اند؛ اما در مورد پایان­نامه­ی کارشناسی ارشد آقای سید قاسم رزّاقی موسوی باید گفت گرچه اثر ارزشمندی است، ولی ایشان از منابع اصلی استفاده نکرده و صرفاً به ترجمه­ی عربی و فارسی آثار وات ارجاع داده است و خود نیز در فصل کلیات و ذیل عنوان «روش تحقیق» این موضوع را تذکر داده که تبیین دیدگاه­های وات براساس ترجمه­ی کتاب­های ایشان صورت گرفته و نواقص احتمالی ترجمه از عهده­ی نگارنده خارج است. کتاب انگلیسی «سیرة النبی و مستشرقان» اثر دکتر محمد مُهار علی، استاد دانشگاه اسلامی مدینه، نیز که تاکنون ترجمه نشده، مورد مطالعه و بررسیِ نگارنده­ی این پژوهش قرار خواهد گرفت.

با این حال، باید اذعان کرد که اثر مستقلی که به طور جامع به بررسی مبانی، روش­ها، دیدگاه­ها و منابع وات در سیره­پژوهی پیامبر اسلام(ص) پرداخته، تفاوت دیدگاه­های وات با دیگر خاورشناسان را در خصوص سیره­ی نبوی مورد تحلیل و بررسی قرار داده و از نگاه شیعی به بوته­ی نقد گذاشته باشد، تألیف نشده است؛ لذا امیدواریم که این مهم انشاءالله به نحو مطلوبی در این رساله تحقق یابد.

1-7. روش تحقیق

«رهیافت ویلیام مُنتگمری وات در سیره­پژوهی پیامبر اسلام(ص)» را می­توان در شمار مطالعات میان­رشته­ای طبقه­بندی نمود. نگارنده برای تحلیل و تبیین مبانی، روش­شناسی و دیدگاه­های وات ناچار از مطالعاتی در زمینه­ی تاریخ اسلام، سیره­ی پیامبر(ص) و روش­شناسی آن بوده است. گرچه مطالعات در مورد آثار وات در حوزه­ی تاریخ اسلام و سیره­ی پیامبر(ص) در مرکز توجه و تحلیل بوده است، اما مطالعه­ی آثار دیگر مستشرقان در زمینه­ی سیره­ی پیامبر(ص) و بیان تفاوت دیدگاه­های آنان با وات از ویژگی­های این رساله بوده است. روش تحقیق در این رساله به لحاظ منابع، «کتابخانه­ای» از نوع مطالعات اسنادی، و به لحاظ رویکرد و فرایند تحلیل، «تحلیلی- انتقادی» است. این بدان معنی نیست که از روش­های توصیفی و یا تاریخی استفاده نشده باشد. بدون تردید، در این پژوهش برای تبیین رهیافت وات در سیره­پژوهی از توصیف نیز تا حدود زیادی بهره برده، اما سعی شده است تا حد امکان رویکردی تحلیلی- انتقادی داشته باشد. گفته شد تا حد امکان، زیرا در برخی موارد دیدگاه­های وات به مسلمانان شبیه و یا نزدیک بوده است، به همین دلیل این دیدگاه­ها صرفاً توصیف شده است.

دسترسی به منابع و مراجع این پژوهش نیز در شمار مشکلات نگارنده بود. به هر روی، منابع لازم از مراکز پژوهشی مختلف با دشواری­های زیاد، سایت­های مختلف اسلام­شناسی در اینترنت و به­ویژه اساتید ارجمند راهنما و مشاورم آقایان دکتر محمدکاظم شاکر و دکتر مرتضی کریمی­نیا فراهم گردید. در این پژوهش، تلاش شده از منابع اصیل و درجه­ی اول استفاده شود. از آنجا که نگارنده فقط با زبان انگلیسی و عربی آشنایی دارد، ناچار منابع دیگر زبان­ها قبل از استفاده با امکانات نرم­افزاری تبدیل به زبان انگلیسی شده­اند که البته در این موارد احتمال خطا در تبدیل و ترجمه نیز وجود داشت که باید دقت بیشتری لحاظ می­شد. زبان اصلی آثار ویلیام مُنتگمری وات، انگلیسی است، اما برخی آثار دیگر خاورشناسانی که پیرامون سیره­ی پیامبر(ص) قلم­فرسایی نموده­اند، به زبان آلمانی، هلندی و فرانسوی تألیف شده است. علاوه بر آثار وات، تعداد معتنابه­ای کتاب و مقاله مورد استفاده­ی این رساله بود که به فارسی ترجمه نشده و در واقع، مطالعه و ترجمه­ی آنها از دیگر مشکلات این رساله بود. گفتنی است با این­که برخی از کتاب­ها و مقالات وات و دیگر مستشرقان به زبان فارسی ترجمه شده بود، اما در عین حال، نگارنده به منابع اصلی نیز مراجعه کرده است. در نقد و بررسی دیدگاه­های وات پیرامون سیره­ی پیامبر(ص)، به ویژه جزئیات وقایع تاریخی از منابع اصیل و دست اول تاریخ اسلام، مانند «سیره­ی ابن هشام»، «تاریخ طبری»، «المغازی واقدی»، «مروج الذهب» و کتاب­های تحقیقی که در سال­های اخیر تألیف و منتشر گردیده، مانند «الصحیح من سیرة النبی الاعظم» و «موسوعة التاریخ الاسلامی» استفاده شده است. قدمت این منابع و نزدیکی آنها به وقایع صدر اسلام، خود از ویژگی­های مثبت این منابع محسوب می­گردد.

1-8. مفاهیم و اصطلاحات

مهم­ترین و پرکاربردترین مفهوم و اصطلاحی که در این رساله به کار رفته، همراه با تعاریف و توضیحاتش به شرح ذیل است:

1-8-1. «سیره»

معناشناسیِ واژه­ی «سیره» در لغت و اصطلاح به شرح ذیل است:

1-8-1-1. «سیره» در لغت

«سیره» اسم مصدر از باب «سار یسیر سیراً» به معنای رفتن، و مصدر آن از باب تفعیل «تسیر» به معنای راه انداختن و به راه واداشتن است.[16] و نیز واژه­ی «سیره» بر وزن فعله مشتق از «سیر» به معنای حرکت در روز و شب و «سری» به مفهوم حرکت در شب است.[17] راغب در مفردات می­گوید بعضی واژه­ی «سیر» را به معنای رفتن، جریان داشتن و حرکت کردن گرفته­اند. برخی هم گفته­اند که «سیره» به معنای حرکت بر روی زمین و به بيان دیگر، راه رفتن، گذشتن و عبور کردن است.[18] با توجه به معنای «سیر»، واژه­شناسان معنای «سیره» را یک نوع حرکت کردن و رفتن و به عبارت بهتر، نوعی سبک و کردار و رفتار و منش دانسته­اند.[19]شرتونی هم در «اقرب الموارد» می­نویسد: «سیره» اسم از سار است، یعنی سنت، راه، مذهب و هیأت که به یک معنی­اند.[20]

1-8-1-2. «سیره» در اصطلاح

به طور کلی، «سیره» در اصطلاح و روایات به سه معنی آمده است:

1. روش عملی: این معنی از «سیره» از روایات زیر به دست می­آید. امیرالمؤمنین(ع) درباره­ی رسول خدا(ص) می فرماید: «سیرته القصد و سنته الرشد»[21]؛ سیره­ی پیامبر(ص) میانه­روی و سنت او راهنمایی است. در روایتی دیگر آمده است: «ان رسول الله(ص) سار فی امته باللین»[22]؛ پیامبر(ص) در میان امت خویش با نرمش رفتار می­کرد. روش عملی، شامل روش فردی و اجتماعی می­شود و هر دو در خور آن هستند که در کانون توجه و سرمشق زندگی فردی و اجتماعی قرار بگیرند، جز مواردی که ویژه­ی حضرت باشند، که آن موارد هم اندک­شمارند.

2. روش جهاد: در کتاب­های فقهی و لغوی و روایی، «سیره» در روش جنگی پیامبر(ص) (مغازی) به کار رفته و کتاب «سیر» در منابع فقهی و حدیثی به کتاب «جهاد» گفته می­شود. طریحی در «مجمع البحرین» می­نویسد: «و کتاب السیر جمع سیرة بمعنی الطریقة، لانّ الاحکام المذکورة فیها متعلقاة من سیر رسول الله صلی الله علیه و آله فی غزواته»[23]؛ کتاب السیر جمع سیره، به معنای راه و روش است، زیرا احکامی که در آن وجود دارد، از روش رسول خدا(ص) در جنگ­ها گرفته شده است. امام سجاد(ع) درباره­ی چگونگی و روش برخورد امام علی(ع) با باقی­ماندگان سپاه ناکثین در بصره می­فرماید: «سار فیهم و الله بسیرة رسول الله(ص) یوم الفتح»[24]؛ به خدا سوگند با آنان به سیره­ی پیامبر(ص) در فتح مکه عمل کرد. به همین جهت، نوعی همسویی بین جنگ و سیره است و کتاب­هایی با عنوان (المغازی و السیر) نگاشته شده است. از آنجا که جنگ با نفوس مردم و خون آنان و تصرف در اموال سروکار دارد و تصمیم­گیری درباره­ی آن مشکل و مهم است، بیشتر به این بخش از سیره­ی پیامبر(ص) توجه شده است. شیخ طوسی در کتاب «نهایه»[25] و «مبسوط»[26] خود از جهاد، ذیل عنوان «کتاب الجهاد و السیر» و در کتاب «خلاف»[27] ذیل عنوان «کتاب السیر» بحث کرده است.

3. شرح زندگانی پیامبر(ص): امروزه سیره بیشتر در شرح زندگانی پیامبر(ص) به کار می­رود: سیره­ی ابن اسحاق، سیره­ی ابن هشام، سیره­ی حلبی و ...، یعنی سرگذشت زندگانی پیامبر(ص). حاجی خلیفه در تعریف علم «سیره» می­نویسد: «و علم السیر مشتمل علی فنون، فن اسمائه، فن خصائصه، فن فضائله، فن شمائله، فن مولده و مبعثه»[28]؛ دانش سیره دربرگیرنده­ی چند فن است: فن نام­ها، ویژگی­ها، فضائل، شمائل، جنگ­ها، تولد و مبعث حضرت محمد(ص). این تعریف، جامع است و با همین گستردگی، مبنای کار در حوزه­ی سیره­نگاری است و تلاش خواهد شد آثاری که به جای مانده، مورد توجه قرار گیرد.

از دیدگاه علامه طباطبایی، «سیره» در اصطلاح، طریقه، هیئت و حالت انسان، یعنی نوع رفتار و کردار اوست.[29]شهید مطهری نیز می­گوید در اصطلاح تاریخ­نگاران صدر اسلام، «سیره» به معنای شرح حال و تاریخ زندگانی پیامبر(ص) بوده و بعدها به روش و سبک زندگانی پیامبر(ص) و نیز اهل بیت آن حضرت و نوع رفتار و کردار ایشان در زمینه­های گوناگون اطلاق شده است. با توجه به مطالب فوق، «سیره­ی پیامبر(ص)» یعنی سبک و روشی که پیامبر(ص) در عمل برای مقاصد خویش به کار می­گرفت.[30]

1-9. معرفی ویلیام مُنتگمری وات

در این بخش به بیان زیست­نامه­ی علمی وات و معرفی مهم­ترین آثار او، اعمّ از کتاب­ها، مقالات و مدخل­های دایرة المعارف اسلامِ وی می­پردازیم:

1-9-1. زیست­نامه­ی علمی وات[31]

ويلياممُنتگمرىوات (William Montgomery Watt/1909-2006م)، اسلام­شناس سابق و استاد بازنشسته­ی مطالعات عربی و اسلامی دانشگاه ادینبورو (University of Edinburgh)، در 14 مارس 1909م در كِرِس (Ceres) در شمال انگلستان (اسكاتلند Scotland) متولد شد. در 14 ماهگى پدرش را كه كشيش پروتستان بود، از دست داد. مرگ پدر تأثير عميقى بر آينده­ی وى گذاشت و در نتيجه­ی آن، زندگى سختى را گذراند. تحصيلات دانشگاهى­اش را در دهه­ی 1930م در رشته­ی ادبيات يونانى در دانشگاه ادينبورو شروع كرد و در فلسفه­ی اخلاق ادامه داد. وى در كالج جورج واتسون (George Watson College)، دانشگاه جنا (University of Jena) و دانشگاه آكسفورد (University of Oxford) به تحصيل پرداخت و در طول شش سال، سه درجه­ی دانشگاهى را كسب كرد. پايان­نامه­ی كارشناسى ارشدش درباره­ی ایمانوئل کانت (Immanuel Kant/1724-1804م)بوده است. در سال 1934م، در آلمان با دانش فلسفه آشنا شد و ظهور نازيسم را به چشم خود ديد.

در سال 1937م بر اثر حادثه­اى اسلام را كشف كرد. برحسب اتفاق، مستأجر منزل ویلیام مُنتگمرى وات در اين سال دانشجويى مسلمان و پاكستانى از فرقه­ی احمديه (قاديانيه) بود. وات در اين زمينه مى­گويد: «اين نقطه­ی شروع آشنايى من با اسلام بود؛ اسلامى كه شديداً از آن ناآگاه بودم».[32] در این سال، اولین کتاب وات با نام «مسیحیان و صلح­طلبی»[33] (1937م) به چاپ رسید.

چگونگى زندگى يك انسان با آداب و رسوم سنتى (دانشجوى مسلمان) در دوران مدرنيته، وات را چنان تكان داد كه به اسقف كليساى انگليكن اورشلیم(Bishop of JerusalemAnglican) (وابسته به كليساى پروتستان انگليس Church of England)، كه در حكم پدرش بود، نامه نوشت و از او راهنمايى خواست. اسقف نيز به او پيشنهاد كرد كه به اورشليم (بیت ­المقدس) بيايد تا بتواند بهتر درباره­ی رويكرد عقلانى اسلام مطالعه كند. كالج الهياتى كادسدون (Cuddesdon Theological College) برای یک سال به او فرصت مطالعاتی داد و وات راهی بیت ­المقدس شد و در سال 1939م به عنوان شمّاس (Deacon) در کلیسای انگلیکن شروع به کار کرد و در سال 1940م کشیش کلیسای سنت ماری (Church ofSt. Mary) شد. او در این سال­ها به مطالعات عربی و اسلامی خود ادامه داد و موضوع رساله­ی دکتری خود را «جبر و اختیار در صدر اسلام»[34]قرار داد. در همان سال، کلیسای سنت ماری بر اثر بمب­گذاری تخریب شد و وات به ادینبورو بازگشت و شروع به نوشتن رساله­ی خود نمود. در سال 1943م با جین دونالدسون (Jean Donaldson) ازدواج کرد و در همان سال دوباره به اورشلیم بازگشت و تا سال 1946م در آنجا بود. وی در این سال از رساله­ی دکتری خود دفاع کرد. این رساله در سال 1948م در انگلستان به چاپ رسید. وات بعد از بازگشت به انگلستان در سال 1946م، مدرس ادبیات عرب در دانشگاه ادینبورو شد. در سال 1953م کتاب «محمد در مکه»[35] و در سال 1956م کتاب «محمد در مدینه»[36] را نوشت[37] و آن دو را خلاصه کرده و کتاب معروف خود، یعنی «محمد پیامبر و سیاستمدار»[38]را در سال 1961م منتشر کرد. این کتاب به فارسی،[39] ترکی و ژاپنی ترجمه شده است. در سال 1964م صاحب کرسی عربی و مطالعات اسلامی دانشگاه شد و تا سال 1979م در آنجا به عنوان استاد تدریس نمود و در خلال سال­ها تدریس در دانشگاه­های ادینبورو و تورنتو (University of Toronto)، كالج‌ دو فرانس (Collège de France)پاريس و دانشگاه جورج‌تاون (Georgetown University)، به تألیف آثارمتعددی نیز پرداخت.

در سال 1965م كتابى منتشر شد كه تأثير فراوانى بر وات گذاشت. نورمن دانيل (Norman Daniel) (1992م) كتابى به نام «اسلام و غرب، ساختن يك تصوير»[40] چاپ کرد که به روابط مسیحیان و مسلمانان در قرون وسطی و به خصوص جنگ­های صلیبی می­پرداخت. وات از تعصبات مسیحیان و تشویه تصویر اسلام در آن دوران یکّه خورد؛ چه این­که او خود، نویسنده­ی کتاب­هایی به نام «محمد در مکه»، «محمد در مدینه» و «مسیحیان و صلح­طلبی» بود؛ لذا آینده­ی خود را وقف اصلاح این ارتباط کرد و به تحقیق پیرامون ارتباط مسیحیان و مسلمانان پرداخت. وات برای فهم بهتر اسلام و مسیحیت هر روز درباره­ی یک آیه از قرآن و یک آیه از کتاب مقدس تأمل کرد و

این تأملات خود را در کتابی به نام «درآمدی بر قرآن»[41] جمع­آوری و چاپ کرد. وی در این سال­ها در کسوت کشیش کلیسای اپیسکُپال اسکاتلند (Episcopalian ChurchScottish) نیز خدمت کرد و به سنت کلیسای پرسبیتِریَن آمریکا (Presbyterian Church U.S.A.) احترام گذاشت. وات بعد از سال­ها خدمت در دانشگاه ادینبورو در سال 1979م بازنشسته شد، ولی تحقیقات خود را ادامه داد و در سال 1991م کتاب «برخورد آرای مسلمانان و مسیحیان؛ تفاهمات و سوء تفاهمات»[42] را به چاپ رساند.[43] آخرین کتاب وات درباره­ی جمع بین سنت مسیحی و تجدد در دوران پست­مدرن است که با عنوان «ایمان یک مسیحی در جهان معاصر»[44] در سال 2002م منتشر شد.

وات در سال 1981م مدال «گیورگیو لِوی دِلا ویدا» (GiorgioLevi Della Vida Medal) را از دانشگاه کالیفرنیا (UCLA) دريافت كرد و در سال 1998مدكتراى افتخارى دانشگاه كراچى پاكستان را گرفت. وى از مجمع جهانی ايونا (ecumenical Iona Community)، لقب افتخارى «آخرين شرق­شناس» (the Last Orientalist)را دريافت كرد و در سال 2006م نيز در فهرست برگزيدگان ششمين همايش جهانى چهره­هاى ماندگار ايران قرار گرفت؛ اما اجل به او مهلت نداد و در 24 اكتبر 2006م مصادف با دوم آبان 1385ش درگذشت.

او اگرچه آثار بسيارى پيرامون تاريخ و عقايد مسلمانان نوشت، اما اولين و آخرين كتابش درباره­ی مسيحيت بود و سال­ها در سمت كشيش پروتستان خدمت كرد؛ با اين­همه، هيچ­گاه از گفتگو ميان مسيحيان و مسلمانان دست نكشيد و يكى از طرفداران ديالوگ بود. او به مسلمانان توصیه مى­كرد كه اگر مى­خواهيد در ساختن اين دنيا سهيم باشيد، بايد جنبه­هاى دنيوى يا غيرروحانى فرهنگ جهانىِ در حال ظهور را بپذيريد. به نظر وى، اگر مسلمانان مايل­اند تا سهم كاملى در حيات سياسى دنيا داشته باشند، بايد دست از انحصارگرايى و بنيادگرايى بردارند.[45]

1-9-2. آثار وات

ویلیام مُنتگمرى وات در طول شصت سال كار علمى خويش (1937ـ2006م) به غير از تدريس، بيش از سى كتاب و ده­ها مقاله درباره­ی اسلام و تاريخ آن و نيز روابط مسيحيان و مسلمانان نوشت. مهم­ترين آثار ماندگار او دو جلد كتاب «محمد در مكه» و «محمد در مدينه» و خلاصه­ی آن دو به نام «محمد پيامبر و سیاستمدار» است كه بنابر ديدگاه نويسنده­ی مقاله «ويليام مُنتگمرى وات» در مجله­ی تايمز لندن، «در نيم قرن اخير كار قابل مقايسه­اى با كتاب «محمد پيامبر و سیاستمدار» ویلیام مُنتگمرى وات نداريم».[46]

1-9-2-1. كتاب­ها

کتاب­های وات، به جز آثارى كه در بخش «زیست­نامه­ی علمی وات» معرفى شد، عبارتند از:

  1. Islam and the Integration of Society (1961).[47]
  2. The Formative Period of Islamic Thought (1973, 1998, 2002).[48]
  3. Islam Political Thought (1968, 1980, 1998).[49]

4. Islamic Philosophy and Theology (1962, 1979, 1985, 1992, 1995, 1996).[50]

5. Islamic Creeds, A Selection (1995).[51]

6. The Faith and Practice of Al-Ghazali (1953, 1994, 2000, 2004).[52]

7. A Short History of Islam (1995).[53]

8. History at Islamic Spain (1965).[54]

9. Influence of Islam on Medival Europe (1972).[55]

10. Islam and Christianity Today (1984).[56]

11. Muhammads Mecca: History from the Quran (1988).[57]

12. Islamic Fundamentalism and Modernity (1988).[58]

13. Der Islam (1980, 1985).[59]

14. Bells Introduction to the Quran (1970, 1977).[60]

15. History of Islam (1982).[61]

16. Religious truth for our time (1995).[62]

17. Companion to the Qura¦n (1967, 1994).[63]

18. Early Islam: Collected Articles (1991).[64]

19. The Majesty That Was Islam: The Islamic world 661-1100 (1974).[65]

20. The History of Al-Tabari: The Foundation of the Community (1975).[66]

21. Al-Ghazali: Deliverance from Error and The Beginning of Guidance (2005).[67]

22. Al-Biruni and the Study of Non Islamic Religions (1973).[68]

23. Muslim Intellectual: A Study of Al-Ghazali (1971).[69]

24. Islamic Studies in Scotland (1965).[70]

25. The Reality of God (1957).[71]

26. The Cure for Human Troubles: A Statement of the Christian Message in Modern Terms (1959).[72]

27. Islam: Past Influence and Present Challenge (1989).[73]

28. Islamic Revelation in the Modern World (1969).[74]

همچنين جهانبخش ثواقب در كتاب «نگرشى تاريخى بر رويارويى غرب با اسلام» از کتاب «روح اسلام» منتسب به ویلیام مُنتگمری وات یاد کرده است.[75] این نویسنده عنوان اصلی انگلیسی کتاب را نیز یادآور نشده است.

1-9-2-2. مقالات

اسامی مقالات وات بدین شرح است:

1. The Short Creed of As-Sanusi, in Journal of Turkish studies, (1994).[76]

2. A Contemporary Muslim Thinker,in Scotlish Journal of Religious Studies, (1985).[77]

3. The Origin of the Islamic Doctrine of Acquisition, in Juornal of the Royal Asiatic Society, (1943).[78]

4. The Rafidites; a priliminary Study, in Oriens, (1962).[79]

5. The political Attitudes of the Mutazilah, in Journal of the Royal Asiatic Society, (1963).[80]

6. Early Discussions about the Quran, Muslim World, (1950).[81]

7. Some Muslim Discussions of Anthropomorphism, in Transactions of the Glasgow University Oriental Society, (1953).[82]

8. A Forgery in al Ghazalis in Mishkat, Journal of the Royal Asiatic Society, (1949).[83]

9. The Authenticity of the works Attributed to al-Ghazali, Journal of the Royal Asiatic Society, (1952).[84]

10. The Condemnation of the Jews of Banu Qurayzah, Muslim World, (1952).[85]

11. Created in his Image, Transactions of the Glasgow University Oriental Society, (1961).[86]

12. The Muslim Yearning for a Saviour: Aspects of Early Abbasid shiism; The Saviour God ed. Brandon, Oxford 1963.[87]

13. Shiism Under the Umayyads; JRAS (Journal of the Royal Asiatic Society), (1960).[88]

14. Islamic Conceptions of the Holy War; Holy War, edited Thomas Patric Murphy, (1979).[89]

15. Women in the Earliest Islam; Studia Missionalia, (1991).[90]

16. A Muslim Account of Christian Doctrine, Hamdard Islamicus, (1983).[91]

17. Ash-Shahrastanis Account of Christian Doctrine, Islamochristiana / Dirasat Islamiya Masihiya, (1983).[92]

18. The significance of the Early Stages of Imami Shiism, N R, Religion and Politics in Iran: Shiism form Qrietism to Revolution. New Haven: Yale University Press, 1983.[93]

19. Muhammads Contribution in the Field of Ultimate Reality and Meaning, Ultimate Reality and Meaning, 1982.[94]

20. The Quran and belief in a "high God", R Peters, Proceedings of the Ninth Congress of the Union Europeenne des Arabisants et Islamisants, Amsterdam, 1978. Publications of Netherlands Inst. Cairo, Leiden: Brill (1981).[95]

21. Die Bedeutung der Fruhstadien der imamitischen Shiah, Mardom Nameh, 1981, pp.45-57.[96]

22. Was Wasil a Kharijite?, Islamwissenschaftliche Abhandlungen F. Meier, 1974.[97]

23. The study of the Development of the Islamic Sects, Acta Orientalia Neerlandica, Edited by pp. W. Pestman 1971.[98]

24. The Conception of Iman in Islamic Theology, Islam, 43 (1967), pp.1-10.[99]

25. ..., Thoughts on Muslim-Christian dialogue, Muslim World, 57 (1967), pp.19-23.[100]

26. ..., Reflections on Al-Ghazalis Political Theory, Glasg. Or. Soc. Trans, (1965-6).[101]

27. ..., The Reappraisal of Abbasid Shiism, Arabic and Islamic Studies in Honor of H. A. B. Gibb, (1965).[102]

28. ..., Islamic Theology and the Christian Theologians, Hibbert journal, (1950-51).[103]

29. ..., Early Discussions about the Quran, Muslim World, (1950).[104]

3o. Muhammad in the Eyes of the West, Boston University Journal, 22 (1974), pp. 61-69.[105]

1-9-2-3. مدخل­های وات در دایرة المعارف اسلام (Encyclopaedia of Islam)، چاپ لایدن

ویلیام مُنتگمری وات در نگارش دائرة المعارف اسلام نيز مشاركت داشته و مدخل­هاى گوناگونى را براى اين دانشنامه به نگارش در آورده است، از جمله:

جلد سوم: مدخل­هاى أحابش (ص8)؛ حلية بنت ذوئيب (ص94)؛ همدان (ص123)؛ حنيف (ص165)؛ هاشم بن عبد مناف (ص260)؛ هوازن (ص285)؛ هجرت (ص366)؛ حراء (ص462)؛ حديبيه (ص539)؛ حمص (ص578)؛ ابن فورك (ص767)؛ ابن هشام (ص800)؛ عجل (ص1023)؛ ارم (ص1270)؛

جلد چهارم: اسحاق (ص109)؛ اسكندر مقدونى (ص127)؛ كعب الاشراف (ص315)؛ خديجه (ص898)؛ خندق (ص1020)؛ خزرج (ص1187)؛

جلد پنجم: كلاب بن ربيع (ص101)؛ كنان بن خزيمه (ص116)؛ قريش (ص434ـ436)؛ معد (ص894)؛ مدينه (ص994ـ998)؛

جلد ششم: مكه (ص144ـ147)؛

جلد هفتم: مؤاخات (ص253)؛ مهاجران (ص356)؛ مسيلمه (ص664)؛ نوفل (ص1045)؛

جلد هشتم: رقيه (ص594)؛ سعد بن بكر (ص697)؛ سعد بن عباده (ص698).در جلد نهم، دهم و يازدهم مدخلى ندارد.[106]

1-9-2-4. معرفی اجمالی مهم­ترین آثار وات پیرامون اسلام و سیره­ی پیامبر(ص)

نگاهی گذرا به آثار وات و مروری بر تاریخ تألیف آنها، حاکی از یک سیر منطقی در مطالعات اوست. او ابتدا به شناخت تاریخ صدر اسلام و وقایع عصر پیامبر(ص) به عنوان بنیان­گذار دین مبین اسلام و سپس به شناخت مبانی اندیشه و تعالیم دین اسلام پرداخته است، و پس از آن به عنوان استاد مطالعات عربی و اسلامی از یک سو و یک عالم و کشیش مسیحی از سوی دیگر، به مطالعه­ی تطبیقی دین اسلام و مسیحیت و ارتباط آن دو همت گمارده است.

نخستین تألیفات وات، آثار تاریخی وی می­باشد؛ او مهم­ترین کتاب­های تاریخی خود درباره­ی اسلام و عصر نبوی را در سال­های 1953م (محمد در مکه) و 1956م (محمد در مدینه) نگاشته و خلاصه­ی این دو کتاب را در اثری با عنوان «محمد پیامبر و سیاستمدار» در سال 1961م تدوین نموده است. پس از آشنایی با تاریخ صدر اسلام و عصر نبوی، به شناخت دین اسلام و آموزه­های آن پرداخت و در سال 1962م کتاب «فلسفه و کلام اسلامی» و در سال 1968م کتاب «تفکر سیاسی اسلام» را به رشته­ی تحریر در آورد. وات بعد از شناخت تاریخ اسلام و اندیشه­ها و مبانی فکری این دین آسمانی، به تأثیر آن در اروپا و واکنش آنان در قبال این اندیشه­ی جدید پرداخت و کتاب­های «اسپانیای اسلامی»، «تأثیر اسلام بر اروپای قرون وسطی»، «اسلام و مسیحیت در عصر حاضر» و «برخورد آرای مسلمانان و مسیحیان؛ تفاهمات و سوء تفاهمات» را در فاصله­ی سال­های 1965م تا 1991م تألیف نمود.

وات همچنین مقالات متعددی را در حوزه­های مختلف در همایش­های بین­المللی و مجلات و ژورنال­های مطرحِ جهان اسلام و غرب، و به ویژه در «دایرة المعارف اسلام» لایدن به رشته­ی تحریر در آورده است که نشان از جایگاه والا و جامعیت علمی وی در عرصه­ی علوم اسلامی و تاریخ اسلام در غرب دارد. اینک به معرفی اجمالی مهم­ترین آثار وات پیرامون اسلام و سیره­ی پیامبر(ص) می­پردازیم:

1-9-2-4-1. «محمد در مکه» و «محمد در مدینه»

ویلیام مُنتگمری وات در این دو کتاب به تفصیل به بیان زندگانی حضرت محمد(ص) و وقایع صدر اسلام می­پردازد و به نحو اعجاب­انگیزی از تأثیر اسلام بر دل­ها و از قهرمانی حضرت محمد (ص) یاد می­کند و به خصوص درباره­ی عظمت آن حضرت و زیبایی خلق و خوی او سخن می­گوید. در کتاب «محمد در مکه» حوادث مربوط به دوران زندگانی آن حضرت در مکه، قبل از هجرت، ولادت، نسب حضرت، دوران طفولیت و جوانی تا بعثت آن حضرت، مهاجرت مسلمانان به حبشه و علل آن، سفر حضرت به طائف، و هجرت مسلمانان به مدینه را مطرح و بررسی می­کند و بحث کاملی را درباره­ی وحی، تحلیل مسلمانان از وحی و دیدگاه خویش درباره­ی وحی را مطرح می­نماید؛ و در کتاب «محمد در مدینه» نیز سایر وقایع، از جمله جنگ­های پیامبر(ص) و جزئیات آن، برخورد و جنگ­های حضرت با یهودیان، فتح مکه و سایر مسائل تاریخی آن دوران را مورد بررسی و مداقه قرار می­دهد.

این دو کتاب با رویکردی تاریخی نگاشته شده­اند و مؤلف در صدد بیان وقایع و تحلیل آنها براساس اسناد و روایات تاریخی بوده است. گفتنی است این دو کتاب به زبان عربی ترجمه شده است[107] و از نظر محتوا، در مجموع شامل نکات مثبت و باارزش و در عین حال، دارای نواقصی می­باشد که در اینجا به اختصار به هر دو جنبه­ی آن می­پردازیم:

1-9-2-4-1-1. امتیازات این دو کتاب

1. توجه به منابع اصلی:مؤلف دانشمند، نخست، توصیفی از مصادر و منابع این دو کتاب خود را ارائه می­دهد که بیانگر آن است که در نوشتن کتاب­های خویش به منابع اصلی سیره­ی پیامبر(ص) مانند طبقات ابن سعد، مغازی واقدی، سیره­ی ابن هشام و تاریخ طبری اعتماد کرده است. او تلاش دارد که از «قرآن» به عنوان منبعی موثق در تحقیق تاریخ پیامبر(ص) در «دوره­ی مکه» استفاده کند، جالب این­که در متن کتاب به آیات مربوط به زندگانی پیامبر(ص) اشاره می­کند.[108] بدون شک این نکته­ی مثبتی است که وات بدان توجه کرده، اما از نظر بیشتر سیره­نویسانِ مسلمان مخفی مانده است؛ زیرا نویسندگان سیره در رابطه با زندگانی پیامبر(ص) کمتر از آیات قرآنی بهره می­برند.[109]

2. تحقیق در منابع: مؤلف در مورد منابع سیره­ی پیامبر(ص) تحقیق کرده و با دیدی اجتماعی آنها را ارزیابی نموده و پس از نقد و بررسی اظهارنظر می­نماید. برای مثال، نخستین سیره­نگار پیامبر(ص) «عروة بن زبیر» است که به جهت انتساب به خاندان ابی­بکر (که نوه­ی دختری وی بوده است)، در رساله­ی خود نسبت به بنی امیه خالی از حزب­گرایی نبوده است، و نیز در مورد فضایل امیرالمؤمنین(ع) تعصب خاصی نشان می­دهد.[110]

3. شرح تفصیلی از قبایل عرب: از ویژگی­های بارز و مثبت نویسنده این است که موقعیت اجتماعی و سیاسی هر یک از قبایل عرب ساکن مکه و مدینه را به تفصیل بیان می­کند و خصوصیات قبیله­ای هر کدام را توضیح می­دهد و نیز به طور مبسوط بیان می­کند که چه مقدار از مسلمانان از چه گروهی و در چه سن و تیپی بوده و از هر قبیله­ای چند نفر اسلام آورده است.[111]

4. تفسیر اجتماعی: نکته­ی جالب توجهی که در پژوهش ویلیام مُنتگمری وات به چشم می­خورد، تحقیق ارزشمندی است که وی در مورد طبقات ایمان­آورندگان و تبیین موقعیت اجتماعی- اقتصادی آنان انجام داده است و بر این نکته تأکید نموده که تفسیر اقتصادی پیدایش اسلام (چنان­که مارکسیست­ها می­گویند) کاملاً غیرمنطقی بوده است و شمار افراد متوسط اقتصادی با آمار مستضعفان و محرومانی که اسلام را پذیرفته­اند، تقریباً همسان می­باشد و به طور کلی، تحلیل اقتصادی پیدایش اسلام را بدون در نظر گرفتن عامل دینی، غیرمنطقی و بی­دلیل می­داند. او به صراحت تأکید می­کند که اسلام یک حرکت انقلابی است که از سوی اکثریت جوانان استقبال شده است، به گونه­ای که بیشترین پیروان حضرت محمد(ص) جوانانی بوده­اند که بین 8 تا 36 سال داشته­اند.[112]

 

[1]. مهدی فرمانیان، "مُنتگمری وات؛ کشیش پیامبرشناس"، هفت آسمان، 32 (1385): 285.

[2]. سيد محمد ثقفی، "نقد كتاب محمّد(ص) در مكه و مدينه"، كيهان انديشه، 47 (1372).

[3]. سيد قاسم رزّاقى موسوى، "نقد و بررسى ديدگاه­هاى مُنتگمرى وات درباره سيره نبوى"، پايان­نامه­ی كارشناسى ارشد رشته­ی تاريخ اسلام، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى (ره)، 1385.

[4].سيد عطاءالله مهاجرانى، اسلام و غرب، (تهران: انتشارات اطلاعات، 1382ش)، ص 184.

[5]. سيد مصطفى حسينى طباطبايى، نقد آثار خاورشناسان، (تهران: انتشارات چاپخش، 1375ش)، ص 149-154.

[6]. حسن الویری، مطالعات اسلامى در غرب، (تهران: انتشارات سمت، 1381ش)، ص 113-114.

[7]. جهانبخش ثواقب، نگرشى تاريخى بر رويارويى غرب با اسلام، (قم: مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، 1379ش)، ص 282-283.

[8]. مینو صمیمی، محمد در اروپا، (ترجمه عباس مهرپویا)، چاپ اول، (تهران: انتشارات اطلاعات، 1382ش)، ص 342-343.

[9]. عمادالدين خليل، المستشرقون و السيرة النبوية، (بيروت: دار ابن كثير، 1425ق)، ص 47-119.

[10]. جمعى از نويسندگان، مناهج المستشرقين فى الدراسات العربية الاسلاميّة، (ریاض: المنظمة العربية و الثقافة و العلوم و مكتب التربية العربى لدول الخليج، 1400ق)، ج 1، ص 113-247.

[11]. محمد عبدالله شرقاوی، الاستشراق في الفکر الاسلامي المعاصر، (قاهره: دار الفکر العربي، [بي‌تا])، ص 107-108، 137-140.

[12]. عمر بن ابراهیم رضوان، آراء المستشرقین حول القرآن الکریم و تفسیره، داسة و نقد، (ریاض: دار الطیبه، 1992م)، ص 107-111.

[13]. عبدالله محمد الامین النعیم، الاستشراق فی السیرة النبویة: دراسة تاریخیة لآراء (وات، بروکلمان و فلهاوزن) مقارنة بالروایة الاسلامیة، (امریکا: المعهد العالمی للفکر الاسلامی، 1417ق).

[14].Muhammad Mohar Ali, Sirat Al-Nabi and the Orientalists, 1st ed., Madinah: Center for the Service of Sunnah and Sirah, 1997 CE/1417 AH.

[15]. ویلیام مُنتگمری وات، تأثير اسلام بر اروپاى قرون وسطى، (ترجمه حسين عبدالمحمدى)، (قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى، 1378ش)، ص 143.

[16]. محمد بن یعقوب فیروزآبادی، القاموس المحیط، (بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق)، ج 2، ص 54؛ ابن منظور جمال­الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، (قم: نشر ادب حوزه، 1405ق)، ج 4، ص 389.

[17]. لسان العرب، ج 6، ص 454 .

[18]. ابوالقاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، (تهران: مکتبة المرتضویه، [بی­تا])، ص 247.

[19]. همان.

[20]. سعید خوری شرتونی، اقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد، (بیروت: مطبعة مرسلی الیسوعیه، 1889ق)، ج 1، ص 562.

[21]. سید علینقی فیض­الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، (تهران: انتشارات فقیه، 1377ش)، خطبه­ی 93.

[22]. محمد باقر مجلسی،بحارالانوار، (بیروت: مؤسسة الوفاء، 1403ق)، ج 52، ص 353.

[23]. فخرالدین بن محمد طریحی،مجمع البحرین، (تهران: مکتبة المرتضویه، 1365ش)، ج 3، ص 340.

[24]. بحارالانوار، ج 52، ص 387.

[25]. محمد بن حسن طوسی، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، (بیروت: دار الکتاب العربی، 1400ق)، ص 289.

[26]. محمد بن حسن طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، (قم: مؤسسه انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1386ش)، ج 2، ص 2.

[27]. محمد بن حسن طوسی، الخلاف، (قم: مؤسسه انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1407ق)، ج 5، ص 517.

[28]. مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، (بیروت: دار الفکر، 1414ق)، ج 2، ص 1012.

[29]. سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، (قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق)، ج 14، ص 144.

[30]. مرتضی مطهری، سیری در سیره نبوی، (قم: انتشارات صدرا، [بی­تا])، ص 53.

[31]. بيشتر مطالب زيست­نامه و آثار وات از سايت­هاى اينترنتى زیر،مجله­ی تايمز لندن و گاردين اخذ شده است:

- en. The Guardian wikipedia.org/wiki/William_ Montgomery_ Watt.

- www.independent.co.uk/news/obituaries/profrssor-w-montgomery-watt-423394.html.

- www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article1288601.ece.

- www.amazon.com.W-Montgomery-Watt/e/B001 QUPKK.

- www.ranker.com/list/w-montgomery-watt-books-and-stories-and-written-works/reference.

- wn.com/W_Montgomery_Watt.

- www.facebook.com/pages/William-Montgomery-Watt/132757590092738.

- journals.cambridge.org/article_S0041977X00026161.

* Bashir Maan & Alastair McIntosh, an interview with "the Last Orientalist”- the Rev. Prof. William Montgomery Watt", The Coracle, the Iona Community, summer 2000, issue 3:51, pp. 8-11.

* Carole Hillenbrand, "Article on Professor W. Montgomery Watt", Edinburgh Middle East Report Online, Winter 2006.

[32]. Richard Holloway, "William Montgomery Watt",The Guardian, Tuesday November 14, 2006.

[33]. Christians and Pacifism.

[34]. "Free Will and Predestination in Early Islam.

[35]. Muhammad at Mecca.

[36]. Muhammad at Medina.

[37]. اين دو كتاب به عربى ترجمه شده، ولى هنوز به فارسى ترجمه نشده است: ویلیام مونتجومری وات، «محمّد فى مکه» و «محمّد فى المدینه»، (تعريب شعبان بركات)، (بیروت: مكتبة العصرية، 1953م).

[38]. Muhammad, Prophet and Statesman.

[39]. ویلیام مُنتگمری وات، محمد پيامبر و سياستمدار، (ترجمه اسماعيل والى­زاده)، (تهران: كتابفروشى اسلاميه، 1344ش).

[40]. Islam and the West: the Making of an Image.

[41]. Companion to the Quran.

[42]. Muslim-Christian Encounters: Perceptions and Misconceptions.

[43]. اين كتاب با این مشخصات منتشر شده است: ویلیام مُنتگمری وات، برخورد آراى مسلمانان و مسيحيان؛ تفاهمات و سوءتفاهمات، (ترجمه محمدحسين آريا)، (تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1373ش).

[44]. A Christian Faith for Today.

[45]. برخورد آراى مسلمانان و مسيحيان، تفاهمات و سوء تفاهمات، ص232ـ234.

[46]. مهدی فرمانیان، "مُنتگمری وات؛ کشیش پیامبرشناس"، هفت آسمان، 32 (1385): 286-287.

[47]. اسلام و انسجام جامعه.

[48]. دوره­ی شکل­گیری تفکّر اسلامی.

[49]. تفکّر سیاسی اسلام.

[50]. فلسفه و کلام اسلامی؛ این کتاب با این مشخصات منتشر شده است: ویلیام مُنتگمری وات، فلسفه و كلام اسلامى، (ترجمه ابوالفضل عزتى)، (تهران: شركت انتشارات علمى و فرهنگى، 1380ش).

[51]. گزیده­ای از عقاید اسلامی.

[52]. ایمان و عمل غزالی؛ این کتاب نیز گزینشی از کتاب «المنقذ من الضلال» و دیگر رسائل غزالی با ترجمه­ی خود اوست.

[53]. تاریخ مختصر اسلام.

[54]. تاریخ در اسپانیای اسلامی؛ این کتاب با این مشخصات منتشر شده است: ويليام مُنتگمرى وات، اسپانياى اسلامى، (ترجمه محمدعلى طالقانى)، (تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1359ش).

[55]. تأثیر اسلام بر اروپای قرون وسطی؛ این کتاب با دو ترجمه به چاپ رسیده است: 1. ویلیام مُنتگمری وات، تأثير اسلام بر اروپاى قرون وسطى، (ترجمه حسين عبدالمحمدى)، (قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى، 1378ش)؛ 2. ویلیام مُنتگمری وات، تأثیر اسلام در اروپا، (ترجمه یعقوب آژند)، (تهران: انتشارات مولی، 1361ش).

[56]. اسلام و مسیحیت در عصر معاصر؛ این کتاب با این مشخصات به زبان عربی ترجمه شده است: ویلیام مونتجومری وات، الاسلام و المسیحیة فی العالم المعاصر، (ترجمه عبدالرحمن عبدالله الشیخ)، (قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1998م)؛ و با مشخصات زیر به زبان فارسی ترجمه شده است: ویلیام مُنتگمری وات، اسلام و مسیحیت در عصر حاضر، (ترجمه خلیل قنبری)، (قم: معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389ش).

[57]. مکه­ی محمد، تاریخ از منظر قرآن.

[58]. بنیادگرایی اسلامی و مدرنیته.

[59]. اسلام؛ این کتاب در سه جلد به زبان انگلیسی به قلم ویلیام مُنتگمری وات به نگارش درآمده و سپس توسط خانم دکتر سیلویا هوفر به زبان آلمانی ترجمه شده است. برای آگاهی بیشتر از این اثر، رک: "نگاهی به مجموعه سه­جلدی اسلام اثری از ویلیام مونتگمری وات و دیگران"، کتاب ماه دین، 147 (1388).

[60]. مقدمه­ی بِل بر قرآن؛ این کتاب با این مشخصات منتشر شده است: ریچارد بِل، درآمدی بر تاریخ قرآن، (بازنگری و بازنگاری ویلیام مُنتگمری وات، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی)، (قم: مرکز ترجمه قرآن مجید، 1382ش).

[61]. تاریخ اسلام؛ این کتاب با دو ترجمه به چاپ رسیده است: 1. پیتر مالکوم هولت و دیگران، تاریخ اسلام کمبریج، (ترجمه احمد آرام)، (تهران: انتشارات امیرکبیر، 1377ش)؛ پیتر مالکوم هولت و دیگران، تاریخ اسلام کمبریج، (ترجمه تیمور قادری)، (تهران: انتشارات امیرکبیر، 1383ش). فصل دوم آن، یعنی [حضرت] محمّد[ص] تألیف وات است.

[62]. حقیقت دینی در عصر ما؛ این کتاب با این مشخصات منتشر شده است: ویلیام مُنتگمری وات، حقیقت دینی در عصر ما، (ترجمه ابوالفضل محمودی)، (قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1379ش).

[63]. درآمدی بر قرآن.

[64]. اسلام نخستین: مجموعه مقالات؛ مجموعه مقالات ویلیام مُنتگمری وات پیرامون تفکّرات مسلمانان در سه قرن اول هجری که به نوعی مکمل کتاب «دوره­ی شکل­گیری تفکّر اسلامی» وی است.

[65]. شکوهی که اسلام داشت: جهان اسلام در سال­های 661-1100م.

[66]. تاریخ طبری: بنیان جامعه؛ با همکاری مک دونالد.

[67]. غزالی: نجات از گمراهی و شروع هدایت؛ ترجمه­ی «المنقذ من الضلال».

[68]. بیرونی و مطالعه درباره­ی ادیان [دیگر] غیر از اسلام.

[69]. خردورز مسلمان، مطالعه­ای درباره­ی غزالی.

[70]. مطالعات اسلامی در اسکاتلند.

[71]. واقعیت خدا.

[72]. علاج مشکلات انسان: قرائتی از پیام مسیح به بیان جدید.

[73]. اسلام، تأثیر گذشته و چالش کنونی؛ وات، آلفرد، ولچ و کاپیا.

[74]. وحی اسلامی در دنیای مدرن.

[75]. نگرشی تاریخی بر رویارویی غرب با اسلام، ص 391.

[76]. چکیده­ای از عقاید [سید مهدی] السنوسی، در مجله­ی "مطالعات ترکی".

[77]. یک متفکر معاصر مسلمان، در مجله­ی "مطالعات دینی اسکاتلند"؛ این مقاله درباره­ی آرا و افکار محمد آرکون است.

[78]. منشأ نظریه­ی اسلامی کسب، در مجله­ی "انجمن آسیایی سلطنتی".

[79]. رافضیان؛ مطالعه­ی مقدماتی، در مجله­ی "شرق".

[80]. نگرش­های سیاسی معتزله، در مجله­ی "انجمن آسیایی سلطنتی".

[81]. بحث­های اولیه پیرامون قرآن، در مجله­ی "جهان اسلام".

[82]. برخی مباحثات مسلمانان پیرامون تشبیه، در کتاب «خلاصه مذاکرات انجمن شرقی دانشگاه گلاسگو».

[83]. جعلی در "مشکوة الانوار" غزالی، در مجله­ی "انجمن آسیایی سلطنتی".

[84]. اعتبار آثار منسوب به غزالی، در مجله­ی "انجمن آسیایی سلطنتی".

[85]. محکومیت یهودیان بنی قریظه، در مجله­ی "جهان اسلام".

[86]. بر صورت خویش آفرید، در کتاب «خلاصه مذاکرات انجمن شرقی دانشگاه گلاسگو».

[87]. اشتیاق مسلمانان به منجی: جنبه­هایی از تشیع عباسی نخستین، در کتاب «خدای منجی».

[88]. شیعه در دوران بنی امیه، در مجله­ی "انجمن آسیایی سلطنتی".

[89]. برداشت­های اسلامی از جنگ مقدس، در کتاب «جنگ مقدس».

[90]. زنان در صدر اسلام، در مجله­ی "استودیو میسیونالیا".

[91]. تقریری اسلامی از عقیده­ی مسیحی، در مجله­ی "همدرد اسلامیکس".

[92]. تقریر شهرستانی از عقیده­ی مسیحی، در مجله­ی "اسلام و مسیحیت / دراسة اسلامیة مسیحیة".

[93]. اهمیت مراحل اولیه­ی تشیع امامی.

[94]. مشارکت [حضرت] محمّد[ص] در حوزه­ی معنی و واقعیت غایی.

[95]. قرآن و اعتقاد به خدای متعال.

[96]. درباره­ی تشیع امامی (به زبان آلمانی)، در مجله­ی "مردم نامه".

[97]. آیا واصل بن عطاء از خوارج بود؟.

[98]. بررسی تطور و گسترش فرقه­های اسلامی.

[99]. مفهوم ایمان در کلام اسلامی، در مجله­ی "اسلام".

[100]. دیدگاه­هایی درباره­ی گفتگوی اسلام و مسیحیت، در مجله­ی "جهان اسلام".

[101]. تأملاتی بر نظریه­ی سیاسی غزالی.

[102]. ارزیابی مجددی از شیعی­گری عباسیان.

[103]. کلام اسلامی و متکلمان مسیحی، در "ژورنال هیبرت".

[104]. نخستین مناقشات مربوط به قرآن، در مجله­ی "جهان اسلام".

[105]. محمّد[ص] در چشم غرب، در " ژورنال دانشگاه بوستون".

[106]. William Montgomery Watt, Encyclopedia of Islam, Leiden: Brill, 1986-2000.

بیشتر مطالبی که پیرامون معرفی آثار وات بیان شد، برگرفته شده است از مقاله­ی: مهدی فرمانیان، "مُنتگمری وات؛ کشیش پیامبرشناس"، هفت آسمان، 32 (1385): 291-292.

[107]. ویلیام مونتجومری وات، محمد فی مکه، (تعریب شعبان برکات)، (بیروت: المکتبة العصریة، 1953م)؛ ویلیام مونتجومری وات، محمد فی المدینه، (تعریب شعبان برکات)، (بیروت: المکتبة العصریة، 1953م).

[108]. ویلیام مونتجومری وات، محمد فی مکه، ص 5.

[109].در زمان معاصر افرادی مانند محمد عزه دروزه به این امر توجه کرده و سیره­ی نبوی براساس قرآن نگاشته­اند؛ رک: محمد عزه دروزه، التفسیر الحدیث، (بیروت: دار الغرب الاسلامی،۱۴۲۱ق).

[110]. محمد فی مکه، ص 265.

[111]. همان، ص 145.

[112]. همان، ص 160.


مبلغ واقعی 53,640 تومان    23% تخفیف    مبلغ قابل پرداخت 41,303 تومان

توجه: پس از خرید فایل، لینک دانلود بصورت خودکار در اختیار شما قرار می گیرد و همچنین لینک دانلود به ایمیل شما ارسال می شود. درصورت وجود مشکل می توانید از بخش تماس با ما ی همین فروشگاه اطلاع رسانی نمایید.

Captcha
پشتیبانی خرید

برای مشاهده ضمانت خرید روی آن کلیک نمایید

  انتشار : ۲۲ اسفند ۱۳۹۶               تعداد بازدید : 53

برچسب های مهم

دیدگاه های کاربران (0)

کسب درآمد اینترنتی 300000 تومان در خانه در کمتر از 30

کسب درآمد اینترنتی 300000 تومان در خانه در کمتر از 30

این محصول آپدیت شد تاریخ 1397/01/27 بسم الله الرحمن الرحیم سلام در دنیای اینترنت خیلی از آدم ها هستند که دوست دارند کسب درآمد کنند و به خیلی چیزها و ایده ها فکر میکنند . همه ما دوست داریم در کمترین زمان بهترین درآمد را داشته باشیم مثلا یک فرد به طور میانگین اگر 12 ساعت کارکند و ...

کسب درامداز اینترنت ماهیانه 8میلیون تومان

کسب درامداز اینترنت ماهیانه 8میلیون تومان

پکیج کسب درآمداسان از اینترنت اپدیت جدید 15 اردیبهشت 1397 مناسب برای تمامی افرادباهرسن ودانشی این فرصت هرگز تکرار نمیشود عجله کنید تضمین100%بازگشت وجه درصورت عدم کسب این مبلغ هدیه ویژه پس از خرید این محصول: 1.نرم افزار کی به وای فای وصله نرم افزاری برای ...

اد ممبر بینهایت ( افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و

اد ممبر بینهایت ( افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و

-اد ممبر بینهایت- {افزایش ممبر(اعضای) کانال،ربات و گروه تلگرام و...} Addmember نسخه ویژه(VIP) تمامی و کامل ترین نرم افزار های افزایش ممبر واقعی و فیک و آموزش های آن، که در اینترنت و بازار به قیمت های بالا به فروش می رسد را یک جا و مرتب و منظم به همراه راهنما در هر بخش، با قیمتی کم در ...

افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک

افزایش قد با متد گرو تالر داینامیک

بلند قامت بودن یک امتیاز بزرگ برای شماست! سلام بیتا بیات هستم کارشناس فیزیولوژی ورزشی،لازم دانستم قبل از این که شما با روش گرو تالر داینامیک آشنا شوید چند تا نکته رو صادقانه خدمتتان عرض کنم همانطور که تو اینستاگرام(khosh.andam@)نوشتم خیلی اتفاقی با این متد آشنا ...

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی

نرم افزار برنامه ساز اندروید نسخه طلایی و بدون نیاز به ارتقا توجه :مشکل امضا با کلید دیباگ دراین نسخه کاملا رفع شده و برنامه ها به بازار ارسال می شوند اگر به این مشکل برخوردید ما 10برابر پولتان را پس میدهیم. این نرم افزار بر روی اندروید قابل نصب میباشد 100% مورد تایید ...

مجموعه ی آموزش تعمیر لامپ کم مصرف (از مبتدی تا

مجموعه ی آموزش تعمیر لامپ کم مصرف (از مبتدی تا

کتاب آموزش تعمیر لامپ کم مصرف همانطور كه مي دانيد لامپ هاي كم مصرف بعد از مدتي ديگر روشن نمي شوند و نياز به تعمير دارند در بيشتر اين موارد مي توان با ساده ترين وسايل لامپ را در منزل تعمير كرد این مجموعه دارای 5 کتاب است که در آن نحوه عملکرد و روش های عیب یابی لامپ کم ...

تمامی نرم افزار های اددممبر واقعی و فیک

تمامی نرم افزار های اددممبر واقعی و فیک

تمامی و کامل ترین نرم افزار های افزایش ممبر واقعی وفیک را یک جادریافت کنیدهرکدام از این نرم افزار ها در اینترنت و کافه بازاربه قیمت خیلی بالایی بفروش میرسند. نکته: پورسانت بازاریابی این محصول 60% است نسخه ی 100%تست شده با توجه به فیلترینگ تلگرام 15 اردیبهشت ...

کتاب افزایش ممبر کانال تلگرام

کتاب افزایش ممبر کانال تلگرام

افزایش اعضای کانال تلگرام ، مهمترین دغدغه صاحبان کانال در این شبکه اجتماعی موبایلی است.در این مطلب موثرترین روش های افزایش اعضای کانال تلگرام را به شما آموزش خواهیم داد. در ابتدا ذکر این نکته لازم به نظر می رسد که افزایش اعضای کانال تلگرام ( Telegram ) با روش های غیر معمول ...

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

نام محصول: مجموعه صفرتاصد راه اندازی کارگاه جوراب بافی تهیه کننده: دوران راهبی انتشار: وبسایت بچه‌های نساجی دانشگاه یزد فرمت محصول: کتاب الکترونیکی(PDF) + ویدئو MP4 قابل پخش در: موبایل، تبلت، کامپیوتر و ... مخاطب این بسته آموزشی: تمام افراد مبتدی که حداقل سرمایه ...

دانلود کتاب آموزش خوشنویسی با قلم و خودکار همراه

دانلود کتاب آموزش خوشنویسی با قلم و خودکار همراه

محتوای این مجموعه کامل آموزش خوشنویسی: 1- آموزش خوشنویسی با خودکار 2-سرمشق های خوشنویسی 3- آموزش خط تحریری 4-آداب خوش نویسی فايده اول خوشنويسی: كه روحي و دروني است ٬رويت خط زيبا موجب بهجت روحي و حظ معنوي مي شود و البته بهره معنوي خوشنويس مضاعف و مبتدا است و آثار و بركاتي ...

چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان

چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان

کتاب چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان کتاب چگونه هر شخصی را عاشق خود کنیم ارزان خیلی از وقت ها دوست داشته اید شخص و یا همسر خود را عشق خود نمایید. عاشق شدن به تمام معنا، طوری که هیچ کسی را به اندازه شما دوست نداشته باشد شما را کامل قبول ...

آموزش برنامه نویسی آردوینو

آموزش برنامه نویسی آردوینو

معرفی آردوینو : آردوینو یکی از معروف ترین platform های متن باز است که روی برد های خود از میکروکنترلر های AVR و ARM شرکت atmel استفاده کرده است . هدف اردوینو استفاده از مدار چاپی واحد بود که توانست باعث شود توزیع دهنگان این platform باهم به اشتراک گذاری کد ها و شماتیک پروژه ی ...

تماس و پیامک ناشناس و رایگان با شماره

تماس و پیامک ناشناس و رایگان با شماره

برنامه تماس و ارسال پیام رایگان به دیگران با شماره ناشناس به صورت کاملا رایگان بدون نیاز به روت به وسیله این برنامه میتوانید با شماره دلخواه خود به دیگران زنگ بزنید. یعنی زمانی که شما با دیگران تماس می گیرید شماره دلخواهی که شما در برنامه وارد کرده اید برای شخصی که ...

دانلود پکیج درآمدزایی 400هزارتومن ناچیز در 40دقیقه

دانلود پکیج درآمدزایی 400هزارتومن ناچیز در 40دقیقه

برای درآمدزایی فوق العاده، فقط توضیحات زیر را تا انتها بخوانید. ما درآمد شما را تضمین می کنیم. واقعا ده میلیون تومن درآمد ماهیانه هیچ چیز خاصی نیست. اینقد واسه خودتون بزرگ و دست نیافتنیش نکنین دوستان من، اگه به ضمیرناخودآگاه خودتون القا کردین که اون بزرگه و شما ...

کسب و کار اینترنتی در منزل

کسب و کار اینترنتی در منزل

کسب درآمد میلیونی اینترنتی و تضمینی در منزل جدید ترین و مطمئن ترین روش کسب درآمد در سال 1394 تعهد و ضمانت ما : در عرض فقط یک ساعت اول کسب درآمد نمایید بعد از درآمد آن این مجموعه را خریداری نمایید می دانیم همه ما از مطالب تبلیغاتی و الکی که در مورد کسب و کار اینترنتی است خسته ...

اپلیکیشن سامانه مخابرات همراه

اپلیکیشن سامانه مخابرات همراه

اپلیکیشن فوق العاده و کم یاب سامانه مخابرات با امکانات زیر که گویای محتواست قابلیت استعلام شماره موبایل قابلیت کشف مزاحم تلفنی قابلیت دریافت ریز مکالمات مشترکین تلفن همراه مشترکین حقوقی مشترکین تلفن ثابت پیش شماره ها ...

اینترنت رایگان همراه اول و ایرانسل !!!!!

اینترنت رایگان همراه اول و ایرانسل !!!!!

توجه توجه روش هایی که کاملا قانونی هستند اما جایی آن ها را پیدا نمیکیند این روش ها بسیار ساده و کاربردی هستند و تنها با طی مراحلی ساده شما می توانید در کم تر از دو دقیقه حداقل ۱ گیگ اینترنت رایگان همراه اول و ۱۴ گیگ اینترنت رایگان ایرانسل دریافت کنید. بعضی وقت ها ...

ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps

ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps

- ردیاب شماره موبایل افراد رو نقشه بدن نیاز به Gps ردیابی و کنترل از از راه دور ، با وارد کردن شماره موبایل نرم افزار ردیاب شماره موبایل کاملا ایرانی و فارسی بدون نیاز به فعال بودن GPS گوشی شما و طرف مقابل با استفاده از این نرم افزار ردیاب شماره موبایل فرزندان و افراد ...

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

مجموعه -صفر تا صد راه اندازی کارگاه جوراب

نام محصول: مجموعه صفرتاصد راه اندازی کارگاه جوراب بافی تهیه کننده: دوران راهبی انتشار: وبسایت بچه‌های نساجی دانشگاه یزد فرمت محصول: کتاب الکترونیکی(PDF) + ویدئو MP4 قابل پخش در: موبایل، تبلت، کامپیوتر و ... مخاطب این بسته آموزشی: تمام افراد مبتدی که حداقل سرمایه 5 میلیونی ...

آموزش کسب درآمد از اینترنت

آموزش کسب درآمد از اینترنت

آیا می دانید؟ یک راز مهم در مورد سایت های کسب درآمد از اینترنت که ممکن است ندانید. می دانید چرا سایت های مختلفی که دیده اید نتوانسته اند به شما کمک کنند کسب درآمد کنید؟حقیقت این است که اکثر این سایت های آموزشی برای کسب درآمد در اینترنت توسط ...

نسخه خطی اشعار و پیشگویی های شاه نعمت الله ولی

نسخه خطی اشعار و پیشگویی های شاه نعمت الله ولی

شاه نعمت‌الله ولی نسخه خطی اشعار و پیشگویی های شاه نعمت الله ولی پر فروشترین کتاب نسخه خطی با بیش از 2000000 فروش تا کنون به دليل استقبال بي نظيز شما كاربران گرامي نسخه خطي فوق فقط تا پايان اسفند ماه با 20% تخفيف به فروش مي رسد و بعد از آن به قیمت ...

دانلود کتاب آموزش ساخت انواع کابینت مدرن MDF

دانلود کتاب آموزش ساخت انواع کابینت مدرن MDF

نوع فایل:PDF زبان:فارسی حجم فایل:18KB در چند دهه اخیر با توجه به افزایش رشد آپارتمان سازی ، تعداد متقاضیان ساخت کابینت نیز افزایش پیدا کرد و با توجه به تغییر ماهیت کابینت ها از فلزی به MDF و تمایل به تغییر مکرر دکوراسیون آشپزخانه از سوی خانواده ها ، کابینت سازی نیز در میان مشاغل ...

رساله کارشناسی ارشد معماری با عنوان «طراحی

رساله کارشناسی ارشد معماری با عنوان «طراحی

رساله کارشناسی ارشد معماری با عنوان «طراحی مجموعه مسکونی با رویکرد ارتقاء تعاملات اجتماعی» (فایل word قابل ویرایش) این پروژه توسط گروه معماری تلار تهیه شده است. از این بابت مشابه آن در وب وجود ندارد. رساله در 157 صفحه تنظمیم شده و دارای 77 منبع است. متن مطابق ...

نرم افزار افزایش بازدید سایت و وبلاگ

نرم افزار افزایش بازدید سایت و وبلاگ

▼ توجه توجه ▼ شما می توانید این نرم افزار را به صورت رایگان از سایت ما دانلود نمایید: app.alosite.net نرم افزار افزایش بازدید سایت نرم افزاری است جهت بالا بردن بازدید سایت یا وبلاگ با ایپی های متفاوت شما میتوانید به جای خرید بازدید از سایت ها از نرم افزار بازدید استفاده کنید ...

کتاب « الفبای جامع ثروت و ثروتمندشدن » برای

کتاب « الفبای جامع ثروت و ثروتمندشدن » برای

قوانین ثروتمند شدن چیست؟ ذهن ثروتمندان چگونه کار می کند؟ وجود ثروت ساز چگونه وجودی است؟ چرا بعضی افراد با اینکه سخت کار می کنند هیچ وقت پولدار نمیشوند؟ ذهن فقرا با ذهن ثروتمندان چه تفاوتی دارد؟ نوع مشاغل ثروتمند شدن شما کدام است؟ چرا اکثر مردم از پیشرفت و بهبود ...

سوال عملی ICDL 2 همراه با جواب - ( سری اول )

سوال عملی ICDL 2 همراه با جواب - ( سری اول )

سوالات عملی ICDL2 همراه با جواب (ویندوز - اینترنت و ایمیل ) تعداد فایل : 7 نوع فایل : Pdf ...

سوال عملی Power Point با جواب

سوال عملی Power Point با جواب

دانلود نمونه سوال قطعی پاورپوینت با جواب تشریحی تعداد فایل : 2 نوع فایل : Pdf ...

چگونه هر کسی را عاشق خود کنیم ؟

چگونه هر کسی را عاشق خود کنیم ؟

چگونه هر کسی را عاشق خود کنیم ؟ خیلی از وقت ها دوست داشته اید شخص و یا همسر خود را عشق خود نمایید. عاشق شدن به تمام معنا، طوری که هیچ کسی را به اندازه شما دوست نداشته باشد شما را کامل قبول داشته باشد و یا می خواهید دل کسی را بدست بیاورید و در این راه همیشه با شکست مواجه شده ...

دانلود فیلم های آموزش رانندگی با ماشین

دانلود فیلم های آموزش رانندگی با ماشین

آموزش رانندگي به زبان فارسي آموزشي كاملا فارسي و صد در صد اورجينال آيا مي خواهيد تمام فوت و فن رانندگي را به طور كامل بدانيد؟ آيا مخواهيد تنها با يكبار امتحان رانندگي قبول شويد؟ آيا چندين بار تست رانندگي داده و قبول نشده ايد؟ بهترين روش آموزش رانندگي در منزل ...

آموزش راه اندازی ماژول GPS با آردوینو

آموزش راه اندازی ماژول GPS با آردوینو

در این فیلم آموزشی تهیه شده قصد داریم به طور کامل و قدم به قدم مراحل راه اندازی ماژول GPS با کامپیوتر و همچنین روش راه اندازی ماژول GPS با استفاده از میکروکنترلر را خدمت کاربران عزیز سایت آموزش دهیم . این مجموعه ی آموزشی برای اولین بار توسط سایت انجمن الکترونیک به زبان ...


مطالب تصادفی

  • استفاده از نشاسته اصلاح شده هیدروکسی پروپیل دی استارچ فسفات به عنوان جایگزین روغن در سس مایونز  ....
  • استفاده از عصاره برگ زیتون به جای آنتی اکسیدان ها و نگهدارنده های سنتزی در سس مایونز و ارزیابی تغییرات فیزیکوشیمیایی .....
  • استخراج لیکوپن از ضایعات گوجه فرنگی.....
  • استخراج پلی ساکارید از برگ گیاه هفت کول و بررسی فعالیت ضد اکسایشی و ضد میکروبی آن....
  • استخراج پروتئین از کنجاله آفتابگردان و بررسی ویژگی‌های عملکردی آن....

بندرعباس

فروشگاه فایل های دیجیتالی کمیاب